Samenleving in scheiding

Gisteren bezocht ik de boekpresentatie van “Lang zal ik lekker leven” van Peter Kanne. Hij geeft met feiten aan dat de Nederlander zich steeds meer gedraagt als genotzuchtige individualist. In vergelijking met inwoners van andere landen trekt de Nederlander zich nog meer terug in zijn eigen kleine, genoegzame wereldje. Als we niet bereid zijn uit onze comfortabele cocons te stappen, komen niet alleen onze welvaart en onze mentale en fysieke gezondheid, maar ook onze democratie in gevaar. We zijn geen vitale weerbare samenleving meer. Pfoe! Maar herkenbaar.

We kwamen bij de boekpresentatie te spreken over de kloven in de samenleving en polarisatie. Hoewel de kloof meevalt is de polarisatie er wel degelijk en ernstig. En dan vooral, wat Kanne noemt, de “affectieve” polarisatie: Men verschilt inhoudelijk van mening, maar belangrijker: krijgt daardoor ook sterke negatieve gevoelens over de andere groep. Hoewel Kanne in veel publicaties neergezet werd als moralist en hij dat verwijt ook accepteerde, kijk ik anders tegen zijn pleidooi aan.

Samenleving en scheiding
Om een of andere reden moest ik denken aan Esther Perel, één van de bekendste Amerikaanse relatietherapeuten. Ik zag veel overeenkomsten. Want we kunnen zien dat er niet alleen veel huwelijken stranden, maar ook dat de samenleving in scheiding lijkt te liggen.

Esther Perel zegt over relaties: “Liefdesrelaties waren vroeger sterk gestructureerd. De klassieke relatie speelde zich af rond duidelijke rollen met plichten en lusten, zonder veel ruimte voor individuele interpretaties of exploraties. Ouders, grootouders, echtgenoten en echtgenotes… ieders rol was duidelijk en de wederzijdse verwachtingen ook. Dat ging gepaard met meer zekerheid, maar liet ook minder ruimte voor vrijheid en voor persoonlijke expressie." (hier) Ze ziet het ook in werkrelaties. Vandaag is er meer communicatie nodig om het wegvallen van structuren te compenseren, om duidelijkheid te scheppen qua noden en verwachtingen.

We zien het in de hele samenleving. Er is veel ruimte voor eigen rollen en eigen interpretaties en verwachtingen, dat is juist heel mooi. We hoeven en willen niet terug naar de jaren 50. Maar nu we mondiger kunnen zijn en de ander tegenspreken, zien we dat het gesprek niet meer echt met elkaar gevoerd wordt. We hebben namelijk niet goed geleerd hoe we kritiek op elkaar kunnen hebben en hoe we kritiek op onszelf kunnen accepteren. We hebben het niet goed geleerd omdat we vroeger de ander minder tegenspraken en duidelijkere rollen hadden.

Langzaam proces van verwijdering
We kunnen de individualisering en mondigere opstelling zien als een langzaam proces van verwijdering zoals we dat ook bij scheidingen zien. Ja, er is meer ruimte voor vrijheid en persoonlijke expressie. Individualisering is prachtig voor zelfontplooiing, maar het slaat door als we vergeten dat de mens een sociaal dier is. In veel gevallen leidt die zelfexpressie dan tot verwijdering.

Dan zie je de "Vier Ruiters van de Apocalyps" opduiken. Relatiewetenschapper John Gottman identificeerde vier communicatiestijlen die de aanloop naar een scheiding versnellen.  Vooral op sociale media zie je de vier ruiters galopperen:

• Kritiek: Niet de daad aanvallen ("De afwas staat er nog"), maar de persoon ("Jij bent een egoïst").
• Minachting: Jezelf moreel superieur voelen. Oogrollen, spot, cynisme. Dit is de grootste voorspeller van een breuk.
• Verdediging: Geen verantwoordelijkheid nemen. "Ja, maar jij doet ook nooit wat!"
• Stonewalling: Je afsluiten, wegkijken, de kamer uitlopen. De ultieme vorm van langs elkaar heen leven.

Willen we de scheiding in de samenleving voorkomen, dan kunnen we misschien leren van relatietherapeuten? De genotzucht slaat door als we vergeten dat de mens een sociaal dier is.

Wat de relatietherapeut ons leert
Relatietherapeuten (zoals Perel of Gottman) kijken verder dan het gelijk hebben. Zij zien patronen die we kunnen doorbreken. Hier zijn hun belangrijkste lessen voor onze samenleving:

• Luisteren om te begrijpen, niet om te winnen. Het doel is niet om de ander te overtuigen, maar om de interne logica van hun wereldbeeld te snappen.
• Valideren is niet hetzelfde als gelijk geven. Begrip tonen voor de ander is niet hetzelfde als de oplossing van de ander accepteren.
• De "Ik-boodschap" in het publieke debat. Polarisatie drijft op "Jij-bakken": Jij bent een wappie, jij bent een elite. "Ik maak me zorgen over de leefbaarheid in mijn buurt," klinkt heel anders dan "Jullie maken de buurt kapot."
• Zoek naar de "Gedeelde Vijand" of het "Gezamenlijke Project".  Koppels in crisis vinden elkaar vaak terug wanneer ze samen tegen iets anders vechten (een lekkend dak, een financiële tegenvaller). Misschien moeten we meer kijken naar de gezamenlijke problemen: dubbele vergrijzing en de gevolgen voor de zorg, woningnood, geopolitieke onzekerheid.

En het grappige was: het kwam bij Peter Kanne in het gesprek inderdaad aan de orde: de defensie (gezamenlijke vijand), luisteren naar elkaar, anders op elkaar reageren, samen verantwoordelijkheid nemen voor de zorg en wederzijdse solidariteit. Focussen op dit onderdeel doet het boek tekort, maar toch ...

We liggen in scheiding en moeten gezamenlijk in relatietherapie.Pas dan kunnen we ons weer echt inzetten voor de samenleving