De gemoederen in Engelen zijn nog niet bedaard na de inspraakavond. De sfeer in het dorp is grondig verpest en de spanning is voelbaar op de avond. Trouw gaf aan dat de spanning voornamelijk tastbaar was tijdens de bijdragen van de voorstanders van de opvang van de jonge vluchtelingen in Engelen. “Wat kan ik zeggen en wat niet? Wat zullen de consequenties zijn voor mezelf en mijn gezin? Ik sta hier met knikkende knieën.”
Misschien had Norbert Elias (als hij nog leefde) mooi een eerste aftrap kunnen geven die avond. Zijn werk verklaart veel van wat er in dat dorp gebeurde, ook dat de mensen die voor (of beter gezegd: niet tegen) de opvang zijn het heel moeilijk kregen die avond. Ik schreef eerder al dat inleving in de ander hard nodig is. Norbert Elias verklaart waarom dat zo moeilijk is.
Elias schreef met John L. Scotson 'The Established and the Outsiders'. Daarin toonden zij hoe een hechte gemeenschap - established, de gevestigden - zich krampachtig verdedigt tegen de komst van nieuwkomers - outsiders, de buitenstaanders. En dan ging het bij deze studie niet over asielzoekers. Het opmerkelijke dat er tussen beide groepen qua ras, klasse of religie nauwelijks verschil was. Het enige verschil? De gevestigden woonden er al twee generaties; de buitenstaanders waren er nét.
Nieuwkomers en dan ook nog een andere culturele achtergrond
Aan de kant van de tegenstanders staan
de bewoners die zich de rechtmatige eigenaren van de dorpsidentiteit
voelen. Ze bepalen de ongeschreven normen en putten hun sociale
status uit de continuïteit van hun leefomgeving. Dit dorp is van ons is dan het idee. Laat in Engelen het anders dan in de studie van Elias niet alleen gaan over nieuwkomers, maar ook over mensen met een andere culturele achtergrond.
Elk negatief bericht kleeft aan de minderheidsgroep
Elias stelt dat de
gevestigde groep de neiging heeft om een minderheidsgroep te
beoordelen op basis van het slechtste deel van die groep. Elk
negatief bericht over asielzoekers wordt gezien als tekenend voor de
hele groep. Dat werpt een grote barrière op tegen inleving in de
groep.
Dat werkt anders voor de eigen groep. Als iemand uit de eigen gevestigde groep exact hetzelfde incident veroorzaakt, wordt dit afgedaan als een 'incidenteel geval', een 'zwart schaap' of een individuele misstap. Het tast het zelfbeeld van de gevestigde groep als geheel niet aan. Sterker het zelfbeeld van de eigen groep wordt gebaseerd op de beste prestaties van leden van de groep. Het beeld van Engelen is niet: dat is ons dorp waar we huizen bekladden en auto's van buurtgenoten in de sloot rijden!
Herkenbaar? Ik vermoed dat de tegenstanders de bekladding en het in de sloot duwen van de auto heel gemakkelijk als incident zien, maar niet op dezelfde wijze kunnen kijken naar jonge asielzoekers.
Waarom er meer nodig is dan een oproep tot inleving
Elias leert dat de
angst van de gevestigden zelden alleen over de nieuwkomers gaat. Het
gaat over het gevreesde verlies van en gevoel van macht, status en
controle. Wanneer de overheid “van bovenaf” een
asielzoekerscentrum plaatst, voelen de gevestigden hun eigen
monopolie op de leefruimte afbrokkelen. De emoties die loskomen in de
dorpszaal van Engelen zijn veel meer dan alleen "vreemdelingenhaat"
of "nimby-gedrag". Zij vormen ook een klassieke
sociologische reactie op een verstorende machtsverschuiving, ze zijn
bang voor verlies van status en controle. Het zou interessant zijn om
te kijken naar de positie van de mensen die pleiten voor samenleven.
Wat maakt dat zij wel bereid zijn inleving te tonen in de ander?
Het dorpsplein in Engelen is daarmee een spiegel van de tijdgeest. Zonder begrip van de mechanismen die Elias beschreef, blijven we steken in de polarisatie en het opheffen van beschuldigende vingers. We zullen ook moeten zien hoe diep de drang naar status en behoud van de eigen orde verankerd zit.
De komst van de opvang nodig om verder te komen
Hoe zorgen de inwoners van Engelen dat zij met elkaar in het reine komen? Misschien is de komst van het POA wel het beste: dan kunnen bewoners oordelen op basis van de werkelijkheid. Ik vrees dat het dan weer over incidenten zal gaan die aan elke jonge asielzoeker gaan kleven. Daarna kunnen ze de mensen leren kennen. Pas over jaren wordt het weer een eerlijk gesprek: waar kwam die emotie vandaan? Hoe kon dit zo uit de hand lopen?
Bijkomend voordeel: terreur wordt overduidelijk niet beloond.
