Hebben mensen oog voor de langere termijn?

Met het toenemend populisme zien we dat beslissingen nogal eens gemaakt worden op kosten van de toekomst. Korte termijn (geen dure omschakeling naar schone energie) overheerst over de lange termijn (schone, goedkope energie die de verandering van het klimaat niet versnelt). Korte termijn (de Franse en Amerikaanse schulden laten oplopen om nu andere dingen van te kunnen betalen) overheerst de lange termijn (gematigde schulden zorgt voor gematigde rentelasten). Inmiddels loopt de rente op, stoot de VS meer uit dan ooit en baart de Franse en de Amerikaanse schuldenlast zorgen. Voor de lange termijn is in Nederland het stelsel van sociale zekerheid onhoudbaar. Hoe pak je het dan aan?

Breng de toekomst in door generatiedebatten te voeren
De lange termijn heeft nogal eens het onderspit gedolven in democratieën. Een nogal enthousiast ontvangen boek gaat hier over. Pierre Rosanvallon ziet in zijn boek La Tyrannie du présent (2026) een mechanisme waardoor democratieën moeite hebben met langetermijnuitdagingen zoals klimaatverandering, overheidsschuld en intergenerationele rechtvaardigheid. Hij legt het uit als een democratisch falen. Rosanvallons centrale stelling is dat “korte-termijnisme” (court-termisme) de dominante logica van de hedendaagse politiek is geworden.

Hij gaat daarin wat ver, maar heeft wel interessante oplossingen voor dit falen. Want hij heeft ook gekeken naar methoden om het te corrigeren, die steeds blijven falen. Hij stelt dat het huidige democratische debat wel spreekt over rechtvaardigheid (wie betaalt wat?) maar alleen de rechtvaardigheid nu en niet de rechtvaardigheid tussen generaties nu en in de toekomst, waardoor de toekomst te weinig belang krijgt in het debat. Daarom pleit hij voor het organiseren van publieke debatten over generaties heen en het instellen van burgerraden met meerdere generaties (conventions citoyennes) als aanvulling op het parlementaire werk. Het werd nogal gunstig besproken, hier in NRC. Ik ben zeker voor experimenten om ook de toekomst of de natuur en de toekomstige generaties meer stem te geven.

Mist hij niet de kern?
Hoe interessant ook, de vraag is of hij de kern echt te pakken heeft. Uitzonderingen zijn er namelijk wel in Nederland. Een mooi voorbeeld is het akkoord van Wassenaar (1982) in een tijd dat de werkloosheid fors bleef toenemen. Werknemers waren uiteindelijk bereid loonsverhoging in te leveren om de werkweek korter te maken, met als doel om banen te verdelen over meer mensen (en als land concurrerend te blijven). De overheidsbegroting toonde toen een tekort van 12%. Elk jaar twaalf procent meer uitgeven dan je binnenkrijgt: dat houd je niet lang vol. Het drong pas echt goed door na discussies tussen vakbeweging en werkgevers, maar misschien belangrijker: na het sluiten van het akkoord, voorbereid in de SER kwamen de felle discussies over de toekomst van het werk, werkloosheid en internationale concurrentie. Achteraf werd het akkoord gezien als een groot succes voor Nederland. Kok leerde hiervan wel dat hij mensen meer moest meenemen en pakte het met de Wao dus anders aan.

Ja, de ingrepen in de Wao (1991-1993), waarbij inmiddels minister van Financiën Wim Kok moest uitleggen dat de groei van de Wao ondraaglijk werd. De PvdA leden wilden geen ingreep. Om het tij te keren, trok Wim Kok (toen partijleider van de PvdA en minister van Financieren) in augustus en september 1991 langs tal van emotionele en stormachtige bijeenkomsten van lokale PvdA-afdelingen door het hele land. In volle zalen ging hij rechtstreeks de confrontatie aan met boze partijleden en vakbondsactivisten. Zijn boodschap was hard maar helder: de verzorgingsstaat moest worden hervormd om in de toekomst betaalbaar te blijven, en als de partij hem niet steunde, zou hij aftreden als minister van Financiën. Het lukte. Toegegeven: de PvdA verloor daarna in 1994 de verkiezingen, maar klom de verkiezingen (1998) daarna onder Kok daarna terug naar 45 zetels. Over zicht op lange termijn gesproken….

Ons sociale stelsel gaat onbetaalbaar en onuitvoerbaar worden
Wat zouden we nu in Nederland moeten doen? Onze overheidsschuld is laag, ons begrotingstekort ook, we hebben een toekomstvast pensioenstelsel waar andere landen jaloers op zijn. Zo slecht gaat het niet. Maar er moet wel iets gebeuren.

De vergrijzing doet de uitgaven aan AOW en zorg snel stijgen, daar moeten we nu iets mee. De overheidsdruk groeit doordat minder werkenden meer uitkeringen moeten bekostigen, er is weinig animo om dit op te lossen met veel migranten. Uitvoeringsinstanties zoals het UWV en de Belastingdienst kampen met personeelstekorten. Wet- en regelgeving is complex, wat zorgt voor fouten en lange wachttijden. Politieke discussies over bezuinigingen op de WW en WIA leiden terecht tot maatschappelijke onrust en stakingen, toch moet er iets gedaan worden. Want we moeten wel een sociaal land blijven. Maar er is een tekort aan werkenden, veel vacatures blijken lastig te vervullen. Dit is structureel. Ons sociale stelsel, dat vooral is gericht op uitkeringen en armoedebestrijding, voldoet dan niet meer. Het moet minder ingewikkeld worden en meer helpen om weer aan het werk te gaan. Anders komen we in de toekomst klem te zitten.

De huidige politici zitten nu klem omdat er heel veel extra geld naar Defensie moet. Er is dus weinig geld om de veranderingen te smoren met geld. De vakbeweging verzet zich terecht tegen pure bezuinigingen. Ik zie de politici nu niet meer het land in gaan om te overtuigen van de noodzaak van verandering (hoewel, ik zie het Vijlbrief wel doen, maar Heinen als verre opvolger van Kok op Financiën niet).

Nu kunnen we een generatie burgerraad organiseren. Zou dat helpen? Zijn dan ingrepen als verhoging de vermogensbelasting bespreekbaar? Hoe doe je dat met de verhoging van Aow-leeftijd? Hoe ga je om met de zorg in de toekomst? (Over zorg zijn ook burgerberaden georganiseerd met mooie uitkomsten) Mijn vraag: worden de keuzen uit burgerberaden overgenomen en geaccepteerd? Hoe verantwoorden de burgerberaden zich? Wie geeft uitleg om de kiezers te overtuigen? Of hebben de mensen vanzelfsprekend vertrouwen in de burgerberaden? Ik geloof dat het teveel beperkt blijft tot een centralistische oplossing.

De kern: ervaring met moeilijke beslissingen over de toekomst
Misschien mist er iets heel anders. Ik denk dat we meer ervaring op moeten doen met kiezen tussen kwaden met het oog op de toekomst. (Ik pleitte daarom eerder voor een bezuinigingswijzer bij de verkiezingen: hoe ga je je wensen betalen?). We leren niet om voldoende betekenis toe te kennen aan gevolgen in de toekomst en daar nu wat voor in te leveren.

We hadden vroeger woningcorporaties waar de leden zelf besloten over de toekomst, over investeringen en over huurverhoging om ook op lange termijn te blijven bestaan. Inmiddels zijn de corporaties grote (professionelere) organisaties waar huurdersvertegenwoordiging alleen wat geformaliseerd adviesrecht hebben. Scholen werden bestuurd door ouders, nu door bestuurprofessionals die heel grote schoolorganisaties besturen. Heel veel eigen ervaring met het maken van moeilijke keuzen tussen twee kwaden doen mensen nu dus minder op.

Daar zit de kern: ervaring opdoen in het maken van moeilijke keuzen, gedwongen worden verantwoordelijkheid te nemen bij keuzen tussen kwaden. In je eigen buurt, rond je eigen (huur)woning kun je leren om verantwoordelijkheid te nemen. Dan verandert de basis en dan verandert de politiek.

Ik ben er van overtuigd dat in gesprekken met de vakbeweging, hun leden en jongeren een weg gevonden kan worden. Leer de mensen dat er geen gratis-bieroplossing is. Bespreek hoe de toekomst er uit moet zien.

Dat gesprek moet je niet ingaan met bezuinigingen, maar je moet wel laten zien dat moeilijke keuzen nodig zijn voor de toekomst, omdat anders in de toekomst wel zwaardere bezuinigingen zullen volgen.

Een soort RIVM voor drugs

Af en toe zie je verschrikkelijke beelden van verslaafden aan fentanyl en onlangs berichtte het journaal over Kush-verslaafden in Sierra Leone en Liberia. Eerder al op youtube: hier Je ziet mensen als zombies langs de straat liggen. Hoewel deze beelden de meest extreme toestanden tonen, is er meer dan dat. Mensen die incidenteel gebruiken, mensen die verslaafd zijn en een groot deel van de dag functioneren en mensen met een combinatie van uitputting, dakloosheid en andere problemen.

Alsjeblieft geen war on drugs
Maar let op: dit is geen post om te pleiten voor de harde aanpak van (synthetische) drugs. Het probleem van de "war on drugs" is dat er geen goede resultaten te melden zijn. Ja, grote aantallen arrestaties, kilo's in beslag genomen drugs of opgerolde laboratoria. Maar het maakt de beschikbaarheid niet minder. Dat blijkt uit het in juni verschenen rapport en het dreigingsbeeld van de European Union Drugs Agency. De EUDA constateert dat smokkelaars na intensievere controles in grote havens uitwijken naar nieuwe smokkelmethodes (overdracht op zee, andere havens). Dus: Stop met het behandelen van drugsgebruikers als criminelen, maar creëer een systematisch traject van opsporing en beoordeling naar behandeling. Investeer tegelijkertijd in bewezen methoden die direct levens kunnen redden. Het morele en individuele beroep om niet te gebruiken en zo niet mee te werken aan illegale toestanden helpt niet!

Gereguleerde aanpak voor cannabis en MDMA
In Nederland is ooit het gedoogbeleid voor cannabis uitgevonden. Dat is dus wat anders dan legalisering wat ik voor cannabis zou bepleiten: legaal maar ook gereguleerd met regels als maximaal THC - gehalte, minimumleeftijd, geen reclame, accijns. Helaas is dat nog geen gemeengoed.

De samenleving als geheel zal hoe dan ook moeten leren omgaan met drugs. Want met cannabis zijn we er niet.

Nederland is nog steeds erg gericht op verboden. MDMA staat op de lijst van verboden middelen. MDMA is relatief veilig en de problemen gaan meer over onbekende sterkte, vergiftigingen, milieuschade en natuurlijk: georganiseerde criminaliteit. Als mensen MDMA toch gebruiken, waarom zou je dan de volledige productie overlaten aan criminelen? Dus gereguleerde verkoop met helder gecontroleerde productie en duidelijkheid over dosering. Let wel: MDMA is echt wat anders dan fentanyl of nitazenen en andere synthetische opioïden. Dat vraagt ander beleid.

Fentanyl is overigens een vrij specifieke chemische stof, terwijl Kush (waar ik in de inleiding over schreef) een illegale, wisselend samengestelde straatdrug is, niet te verwarren met de cannabissoort. De WHO geeft aan dat Kush een combinatie is met onder meer cannabis, fentanyl en tramadol. Er zijn aanwijzingen dat de samenstelling in de praktijk sterk varieert, wat het nog gevaarlijker maakt.

Fentanyl: war on drugs geen antwoord
Ook voor de synthetische opioïden is een oorlog tegen drugs niet het antwoord (helemaal vrij geven ook niet). Daarom zou ik ook daar het persoonlijk bezit proberen uit het strafrecht te halen en te mikken op behandeling, preventie en voorlichting en waarschuwingen. En een gecontroleerde medische voorziening voor mensen bij wie conventionele behandeling onvoldoende werkt.

Criminaliteitsbestrijding moet ook goed doordacht gebeuren, vooral door de aanvoerlijnen van de chemicaliën uit China en India aan te pakken en het kennen van de drugsmarkt door de politie. Elke keer dat de overheid een specifieke drugssoort aanpakt, stappen criminele chemici over op nieuwe stoffen met een vergelijkbare structuur die moeilijker te traceren zijn en steeds zien we potentieel dodelijkere drugs terugkomen.

Waarschuwingen zijn hier echt belangrijk. Bij synthetische drugs weet de gebruiker vaak niet precies welk molecuul of welke dosering hij koopt. Drug-checking geeft individuele gebruikers informatie, maar heeft nog een tweede functie: laboratoria kunnen een gevaarlijke batch vroeg ontdekken en vervolgens landelijke of lokale waarschuwingen verspreiden. De EUDA ziet zulke systemen daarom ook als onderdeel van een early-warning-infrastructuur.

RIVM voor de epidemiologie van de drugsmarkt
Nederland zou een soort "drugs-RIVM" kunnen hebben dat voortdurend de markt analyseert en waarschuwingen verspreid naar ziekenhuizen, politie, GGD en festivals.

Inderdaad worden er geregeld laboratoria opgerold en drugs gevonden. Maar we moeten het succes van ons drugsbeleid anders gaan meten: denk aan het aantal mensen met problematisch gebruik laten dalen, sterfte door overdoses verminderen, èn aanpak van ondermijning. Het gaat dus niet om “hoeveel drugs hebben we onderschept?”, maar om de vraag: “wat gebeurt er met de gezondheid van de bevolking?” en "hoe zitten we de criminelen echt dwars?"

Een RIVM voor drugs zou een belangrijke rol kunnen hebben in vroege signalering, gevaarlijke versnijdingen, veranderingen in zuiverheid en een Nationaal Drugs Dashboard. Dat gaat dus verder dan het huidige CAM. Voor nieuwe ontwikkelingen blijft het belangrijk om te kijken wat werkt. Een Nederlandse Drugs-RIVM zou daarmee eigenlijk de “epidemiologische infrastructuur voor de drugsmarkt” worden.

Niet het gevaar van de Islam, maar Islamisme en Islam-bashing

Af en toe moet ik weer denken aan de geboorte van Nederland. Nu 25 jaar na de aanslag op het WTC opnieuw. De vervolging van protestanten in Europa ging gepaard met flink wat geweld. Prediken van “verkeerde religies” werd bestraft met de doodstraf en het confiskeren van alle eigendommen. Protestanten vluchtten naar Nederland. Daar werden de katholieken gediscrimineerd en uitgesloten, maar wel ontstonden er Nederlandse oplossingen zoals de schuilkerk. Uiteindelijk ontdekten de staten dat godsdienstvrijheid welvaart en rust bracht.

Sindsdien hadden we dacht ik heel veel geleerd?
In het hedendaagse Europa is het juist het rechtssysteem dat zou moeten beschermen. Het probleem is dan alleen dat daardoor dingen niet gebeuren: geen vervolging, geen gedwongen bekering, geen chaos, maar rust. Voor het grootste deel, juist in vergelijking met vroeger toen er geen godsdienstvrijheid was: geen nieuws dus eigenlijk.

Vervolgens is het toch vreemd dat juist Nederlanders die graag terugkijken naar een glorieuze geschiedenis van ons Vaderland vergeten dat de Tachtigjarige oorlog religieus gemotiveerd was en dat godsdienstvrijheid een manier was om bloedvergieten te voorkomen en naast elkaar te kunnen leven. Kennen we de Unie van Utrecht nog (1579)? "een yder particulier in sijn religie vrij sal moegen blijven ende dat men nyemant ter cause van de religie sal moegen achterhaelen ofte ondersoucken" (artikel 13)

Geen nieuws zorgt er voor dat de beperkte zichtbare kosten voor spanningen zorgen, zoals je aanpassen, accepteren dat er verschillen zijn, dat nieuwe feestdagen opkomen en mensen met elkaar rekening houden. Hoe erg is het om rekening te houden met mensen die geen varkensvlees eten? Samenleven is beter dan vervolgen en onderdrukken. Onderdrukking van religie gaat ten koste van welvaart, stabiliteit en levens.

Werkelijke gevaren
Dat is meteen het probleem: de kleine kosten van aanpassing lijken de echte gevaren uit beeld te brengen. Want de toenemende polarisatie kan wel zorgen voor grotere echte gevaren. Denk aan Jihadistisch geweld of aanslagen zoals van Anders Breivik. De echte uitzonderingen die we wel serieus moeten nemen.

Maar er is meer dan het terrorisme-gevaar.   

Wat extreem rechts en Islamisme (politieke Islam) doen: een ​​illiberale agenda promoten. Dat is anders dan er conservatieve gedachten op na houden (zoals we bij de SGP net zo goed aantreffen). Hizb ut-Tahrir Nederland is een voorbeeld. HT heeft geen gewelddadige tak in Nederland, maar haar ideologische doel is expliciet illiberaal: ze verwerpt de democratie als soevereiniteit van het volk en stelt dat soevereiniteit alleen aan God (Allah) toekomt. In dat kader roept het moslims op zich afzijdig te houden van het democratische proces en niet mee te doen aan verkiezingen. De aanhang is niet erg groot overigens, enkele procenten onder moslims.

Extreem rechts zoekt juist provocatie en eigenrichting op om de democratie te ondermijnen en verzet zich tegen rechters die democratisch gekozen regels toetsen. Meestal wordt de Islam gekozen als favoriete vijand.

Juist de polarisatie waarbij de extreme uiteinden elkaar wederzijds radicaliseren en zo extreemrechtse en islamistische extremisten elkaar versterken is gevaarlijk. De onrust, onveiligheid, mensen die tegenover elkaar komen te staan: het wordt groter. De beide extremen stellen eigenlijk de liberale democratische rechtsstaat ter discussie.

Pleidooi voor het redelijk pluralisme
Minder spectaculair is het 'reasonable pluralism' van John Rawls. Hij noemt dat het zoeken naar een overlappende consensus: een set van principes die het samenleven reguleren. Met basisvrijheden en wederkerigheid. Wie als moslim over straat wil gaan moet ook accepteren dat anderen korte rokjes willen dragen. Wie korte rokjes wil dragen moet accepteren dat anderen een hoofddoek dragen. Dat betekent dus ook dat er zaken zijn waar je elkaar niet op kunt aanspreken, maar waarvan je pluralisme accepteert. Volgens Rawls is het belangrijk dat alle groepen binnen een samenleving het over de meest essentiële zaken eens zijn. Bepaalde normen en waarden moet iedereen onderschrijven, daar komt men niet onderuit. Maar over alles wat niet essentieel is, daarover mogen mensen van mening en invulling verschillen. Om daar te komen is nodig dat we elkaar kennen en vertrouwen.

Eigenlijk een oplossing die teruggaat op Baruch Spinoza, Desiderius Erasmus en Hugo de Groot. Juist bij demonstraties voor tolerantie is de Nederlandse vlag op zijn plaats. Misschien wat vaker terugkijken naar de Nederlandse geschiedenis???