Is tirannie gewoon veel strenge regels en streng optreden?

 Nu we van het democratische naar het autoritaire tijdperk lijken te gaan is het goed na te denken over tirannie, autocratie en wat daarvan precies de problemen zijn. Gaat het om de strenge regels? Is er niet bij crises de noodzaak om strenge maatregelen te kunnen nemen, zoals een totale asielstop, of directe stop van gebruik van fossiele brandstoffen die snel uitgevoerd moeten worden? Hoe erg is het dan?

Belangrijk is te bedenken dat het probleem niet is om strenge regels te hebben.

Ooit zijn lepels van lood verboden. De Warenwet van 1919 verbood het verkopen van producten die gevaarlijk zijn voor de gezondheid. Op een verbod was aangedrongen door de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen. Omdat lood extreem giftig is — zeker als het in contact komt met voedsel — werd het gebruik ervan in eet- en drinkgerei vanaf de jaren '20 en '30 stapsgewijs aan banden gelegd. We zien hier een strenge regel, die inmiddels algemeen aanvaard is. Zouden vrijheidsminnende liberalen willen pleiten om de productie en verkoop van loden lepels weer toe te laten? Het is een inperking van de ruimte voor ondernemers om spullen te kunnen maken die mensen willen kopen en waar aan verdiend kan worden. Nee, algemene regels om de gezondheid te beschermen zijn gebruikelijk. Wanneer spreken we dan van tiranniek optreden?

Tirannie als gevolg van té strenge/veel regels (de staat verdrukt)
“De staat onderdrukt de wet is logen”. Dat is de opvatting dat de staat niet neutraal is, maar een instrument is dat de heersende klasse gebruikt om de werkende klasse (het volk) te onderdrukken. Feitelijk komt dit voort uit een gevoel dat de democratie een bepaalde groep bevoordeelt. Dat gevoel kan overigens soms kloppen en dan moet je optreden.

Wanneer is dat echt tirannie? Als alles wordt gereguleerd (van gedachten tot gedrag). Als er geen privésfeer meer is. En: als zware straffen niet proportioneel zijn.

In feite: als regels niet het algemeen belang maar het behoud van de macht van een (kleine) groep of persoon dienen en er geen individuele rechten zijn die afgedwongen kunnen worden. Totalitaire regimes zoals Nazi-Duitsland, Stalinistisch Rusland, of Noord-Korea. Ja, er zijn extreem veel regels, maar belangrijker: ze zijn onrechtvaardig en dienen alleen de heersende ideologie of leider.

Tirannie als gevolg van de afwezigheid van duidelijke regels (willekeur)
In deze tweede vorm zien we de tirannie terug van Trump, maar ook van “failed states” waar corruptie en persoonlijke loyaliteit in plaats van de wet komen. Dit is minstens even gevaarlijk: de tirannie van chaos en arbitraire macht. Machthebbers handelen naar eigen goeddunken, zonder gebonden te zijn aan wetten. Burgers hebben geen bescherming tegen de macht. Bedrijven worden beloond voor loyaliteit aan de heerser. Tirannie is hier niet de keten van vele regels, maar de afwezigheid van het "gelijk voor de wet"-principe. Je kunt het populistisch autoritarisme noemen. De tiran staat boven de wet. Het is onbegrijpelijk dat libertairen Trump steunen in deze wetteloosheid.

De Cruciale Schakel: Rechtsstaat vs. Willekeur
Precies vanwege beide vormen van tirannie is het concept van de rechtsstaat uitgevonden:

In een rechtsstaat zijn regels duidelijk, algemeen bekend, prospectief (niet retroactief), stabiel en worden ze gelijkelijk toegepast. En belangrijk voor het temperen van de macht: Ook de machthebbers zijn eraan gebonden. 

Onafhankelijke rechters zijn daarom zo belangrijk (en daarom wensen extreemrechtse partijen vaak de rechters zelf te benoemen).

Het gaat allemaal om misbruik van macht. Door de wet te perverteren: Regels worden zo gemaakt en toegepast dat ze het gereedschap van onderdrukking worden (model 1). Of door de wet te omzeilen of te negeren: Macht wordt uitgeoefend door persoonlijke wil, corruptie en intimidatie, niet door formele regels.

Concentratie van macht
Tirannie gaat uiteindelijk over de concentratie en het misbruik van macht, ten koste van de vrijheid en rechten van individuen. Het echte onderscheid tussen streng maar rechtvaardig bestuur en tirannie is daarom de aan- of afwezigheid van de rechtsstaat, met waarborgen voor individuele rechten, scheiding der machten en gelijke behandeling onder de wet. 

Zowel een overdaad aan onderdrukkende wetten als een gebrek aan eerlijke wetten kan een samenleving tiranniek maken. Dat klinkt wat saaier dan “De staat verdrukt, de wet is logen” of “je mag illegalen niet het land uitzetten”. Maar het is veel fundamenteler: 

Als deze tijd iets werkelijk vraagt, dan is het inperking van macht.

P.S. En een crisis? Het moet dan wel een echte crisis zijn: gaat het wel om een zware noodsituatie waarbij het functioneren van een stelsel (van welke aard dan ook) ernstig verstoord raakt. Of gaat het om gestaag oplopende situaties die zich al lang aankondigden?  hier

Oei, de eigen bijdrage voor zorg gaat omhoog!

In de kranten las ik al onrustbarend nieuws over de zorg. Een hogere eigen bijdrage, bezuinigingen op de zorg: dat leek geen goed nieuws. Toen ben ik het akkoord maar eens gaan lezen. Na jaren van niets doen van het PVV kabinet gebeurt er gelukkig wat. Nee, de zorg wordt niet uitgebreid, maar de manier om de kosten te beteugelen is - denk ik - niet zo slecht.

Heel veel money!
De zorg is een groeiende kostenpost en voor ons allemaal heel erg belangrijk. Een kwart van het rijksbudget gaat naar de zorg: 115 miljard (en dan gaat er óók nog een deel via de gemeenten). In 2020 bedroegen de totale uitgaven aan zorg ongeveer € 87,4 miljard. 2020? Dat was toch het coronajaar??? De schrik zou er bij ons goed in moeten zitten. Maar we waren door de PVV lekker gemaakt met halvering van het eigen risico en in slaap gesust. Die rijksbegroting zien we niet. Door de vergrijzing (meer ouderen en ouderen worden ouder) en steeds nieuwe middelen en behandelmethoden groeit het bedrag gestaag. Bijna 30 cent van elke euro aan uitgaven van de overheid gaat naar de zorg. Ter vergelijking: 11 cent naar onderwijs en 5,5 cent naar defensie. 

En bedenk: een groot deel van de zorg wordt niet direct uit de algemene belastingen betaald, maar via de zorgpremies die jij maandelijks aan je verzekeraar overmaakt.

Kortom, hoe belangrijk de zorg ook is, we moeten blijven kijken naar de betaalbaarheid!

Beter systeem eigen risico
Hoe ziet het er uit? Er ging veel aandacht naar de verhoging van het eigen risico. In het akkoord is inderdaad afgesproken het eigen risico per 2027 met €60 te verhogen. Minder aandacht kreeg dat het eigen risico duidelijk beter moet gaan werken om ons te laten nadenken of iets echt nodig is. Het zou namelijk beter zijn als er per behandeling of medicijn maar een deel van je eigen risico zou afgaan. Dan blijft er een moment om je af te vragen: is dit echt nodig? wat doe ik om kosten te voorkomen? Dat worden nu dus drie momenten.

Gaat het dan alleen om sturing via het leggen van kosten bij de patiënt?

Gelukkig niet. 

Efficiëntie
De efficiency krijgt aandacht door eenvoudige zorg in de regio, complexe zorg geconcentreerd te bieden. 'Passende zorg' wordt de norm; alleen zorg die een bewezen meerwaarde heeft voor de patiënt wordt nog vergoed. Het Zorginstituut krijgt een stevigere rol om strenger te toetsen op effectiviteit bij de toelating tot het basispakket. De focus verschuift ook van het aantal behandelingen naar de kwaliteit van leven. In het akkoord is de doelstelling opgenomen om de administratieve druk fors te verlagen, zodat zorgverleners meer tijd hebben voor de patiënt (helaas is dit een terugkerende maatregel die maar niet resultaat brengt).

Preventie
Het kabinet gaat ongezonde keuzes onaantrekkelijker maken, waarbij een deel van de opbrengst wordt geherinvesteerd in gezondheidsbevordering. Er komt gratis schoolfruit in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs. De minimale leeftijd voor de aanschaf van nicotinehoudende producten wordt verhoogd naar 21 jaar en er komt strengere handhaving op illegale vapes.

Niet altijd is jeugdzorg het antwoord op problemen
Ook de jeugdzorg wordt kritisch bekeken. Lichte opvoedondersteuning en problemen die voortkomen uit maatschappelijke factoren (zoals scheidingen of schulden) worden voortaan in het sociaal domein of de eigen omgeving opgelost. Dat gaat moeite kosten, maar nu 1 op de 7 jongeren jeugdzorg krijgt, is de balans teveel doorgeslagen. 

Uitvoering
Het probleem zal overigens de uitvoering worden. De zorgkosten zijn onder kabinet-Schoof verder gegroeid. Er zou gesnoeid worden in de bureaucratie met weinig resultaat. Zorgpersoneel moet vaker zelf meebetalen aan bij- en nascholing. Verder werd er bezuinigd op preventieprogramma's en de GGD-ondersteuning om elders gaten te dichten. Wat dat betreft kunnen we het kabinet Schoof niet snel genoeg achter ons laten.

Al met al vind ik de zorg er niet slecht vanaf komen. Ook al blijft ook hier de uitvoering het probleem. Preventie horen we al heel lang, schrappen in de bureaucratie ook. 

P.S. Als het huidige beleid niet wordt aangepast, stijgen de collectieve zorguitgaven naar verwachting naar ongeveer € 130 tot € 133 miljard in 2030. Dat wordt 120 tot 123 miljard. Fors is het dus allemaal wel.

Naar een nieuw narratief?

Een van de lelijkste woorden van de laatste jaren vind ik het “narratief”. Je hoorde het vroeger nooit en sinds een paar jaar duikt het om de haverklap op. Wat moeten we met dat woord als zelfs journalisten gaan pleiten voor een nieuw narratief (hier bijvoorbeeld)?

Een narratief lijkt gewoon een verhaal, maar dat is het niet
Verhalen kennen we natuurlijk. Sprookjes, detectives, vrolijke verhalen of spannende verhalen. Een verhaal is vaak een afgerond geheel (er was eens...). Een narratief is een raamwerk. Het is een manier van kijken naar de werkelijkheid die bepaalt welke feiten we wel zien en welke we negeren. Het narratief is het frame, het denkraam waar mensen beslissingen aan afwegen. Het narratief is marketing en wordt ingezet om anderen te beïnvloeden en te overtuigen.

Narratief is marketing van politiek, helemaal bij Trump
Het is handig in de politiek. Het behalen van resultaten is traag, saai en politiek riskant. Het verkopen van een narratief is snel. Donald Trump is er natuurlijk een meester in. Niet alleen met “Make America great again” om al zijn acties in dit narratief te kunnen plaatsen.  Hij spreekt graag over vrede en brengt de vrede overal, hij heeft zogenaamd al meerdere oorlogen beëindigd en ten onrechte is de Nobelprijs voor de vrede aan hem voorbij gegaan. Resultaten zijn anders: Pakistan en India staan nog steeds op voet van oorlog, Cambodja en Thailand eveneens. Rusland voert nog steeds een vuige oorlog in Oekraïne. Vrede in Gaza? Dat zullen de mensen in Gaza niet herkennen. In Congo is ook geen vrede gekomen. Ondertussen is Trump rijker en rijker geworden, terwijl de armen in de VS armer zijn geworden. Make Trump richer than ever. Maar zolang zijn fans kijken met de bril van het narratief dat Trump Amerika groots maakt zien ze dat de VS er overal toe doet.

Europa kan er ook wat van
Europa staat voor de rechtsstaat en de Verlichting. Weliswaar minder erg dan de VS, maar ook Europa houdt zich niet aan het Vluchtelingenverdrag. Als het er op aankomt is het internationaal recht ook voor Europa niet heilig. Ook Europa komt op voor de eigen economische belangen.

Journalisten trappen er voortdurend in
Het presenteren van een plan wordt in de media vaak behandeld als het behalen van een resultaat. Ik lees ook voortdurend dat journalisten een narratief hanteren over Europa dat hun blik kleurt. Je kunt bijna geen krant open slaan of je leest weer dat Europa defensief zwak is en niet durft op te staan tegen Trump (en zich wel netjes houdt aan het internationaal recht). Als Europa dat doet bij Groenland is de reactie “Ja, maar dat durft Europa niet vol te houden”. En Rutte heeft dan Groenland gered, terwijl het natuurlijk om een ingewikkelde combinatie was van terugslaan, ophef in eigen land. dalende beurskoersen en Rutte die Trump een uitweg biedt.

Het verhaal is ook dat Europa naïef is en gelooft in de uitspraak “when they go low, we go high”, weer zo’n mooi narratief. Kijk eens naar de onderhandelingen met het VK over de Brexit en vraag je af of de EU dat doet.

Resultaten?
Laten we dan maar eens kijken naar de resultaten. Europa gebruikt de succesvolle “generous tit for tat” strategie tegenover Trump. Uit simulaties blijkt dat dit succesvoller is dan gewoon tit for tat (met gelijke munt terugbetalen). Je vergeeft de eerste keer, daarna sla je net zo hard terug (hier) Sinds Trump aan de macht is gekomen heeft de aandelenmarkt in Europa beter gepresteerd dan die in de VS. De dollar heeft aan kracht ingeboet. Het vertrouwen in Europa is gegroeid en dat in de VS is afgenomen. De VS maakt enorme schulden en het begrotingstekort is astronomisch hoog (hier)

De defensie in Europa is hard aan het verbeteren. Europa steunt Oekraïne en Rusland lijkt het in Oekraïne goed te doen, maar zit economisch aan de rand van de afgrond. Rusland heeft al lang begrepen dat een echte aanval op Europa niet kan en zal zich beperken tot goedkope hybride oorlogsvoering (met propaganda, misinformatie, droneaanvallen, incidenten). Natuurlijk is Europa niet zo sterk als de VS, maar was dat ook de behoefte? De VS wil meerdere oorlogen op meerdere continenten tegeljik kunnen voeren.

Nee, Europa is er nog niet. Een Europees leger is veel effectiever en efficiënter, de EU heeft nog geen antwoord op de misinformatie uit Rusland en de VS, het Mercosur-verdrag is nog altijd niet rond. Europa is afhankelijk van Amerikaanse IT. Maar het narratief “wij zijn kwetsbaar, de VS zijn sterk” past niet.  

Een narratief in plaats van resultaten?
Vandaag de dag gebruiken we 'narratief' vooral omdat we beseffen dat perceptie belangrijker is geworden dan feiten. In een wereld van fake news en informatie-overload, is het narratief de bril die gebruikt wordt om te selecteren. Wie het narratief beheerst, bepaalt niet wat de feiten zijn, maar wel wat belangrijk is en wat ze betekenen. Een verhaal vertel je aan je kinderen voor het slapengaan; een narratief gebruik je om een begroting van miljarden te rechtvaardigen of acties van ICE goed te praten. En langzaam verdwijnen vervolgens de feiten uit beeld. 

Toch blijven de feiten èn de resultaten cruciaal.