Ruilhandel met het belastingplan als eerste slachtoffer

Met een compromis probeer je een voorstel te verbeteren. Je probeert bijvoorbeeld de scherpe puntjes van een voorstel af te halen. Het kan beter, het kan minder hard aankomen bij mensen die het betreft, een vergeten groep die juist voor een van de partijen belangrijk is kan een uitzondering krijgen. Je zoekt dus wat de wijsheid is in de tegenwerpingen van de ander: waar stuit het voorstel op bezwaren en kunnen we daar wat aan doen? Door te zoeken naar een oplossing is het idee dat het voorstel beter wordt of in elk geval voor meer mensen acceptabel. Maar dat verandert nu.

Niet een compromis maar ruilhandel
Inmiddels is de manier van politiek bedrijven veranderd. Partijen reageren op het belastingplan van het kabinet door geheel andere wensen in te brengen. JA21 is bereid om hogere belasting te accepteren als het voor gemeenten mogelijk wordt om asielopvang te weigeren. SGP is bereid om voor het belastingplan te stemmen als het kabinet toezegt niets meer te doen aan medisch-ethische dossiers. BBB vraagt behoud van een sterke landbouwsector. Het belastingplan wordt hiermee een soort ‘ruilmarkt’: partijen stemmen niet meer omdat ze de belastingmaatregelen hebben verbeterd voor Nederland, maar omdat ze iets anders krijgen waar ze zelf op zitten te wachten.

Dat is weinig transparant. Wanneer een partij stemt voor een belastingplan omdat ze daarvoor een wetswijziging krijgt op een ander gebied, wordt de inhoud van de belasting een bijzaak. Voor ons als kiezers is het lastiger om te beoordelen of een partij haar eigen principes volgt of dat ze simpelweg een deal heeft gesloten. Zijn ze nu akkoord met het plan omdat het verbeterd is, of vinden ze het nog steeds vreselijk? BBB heeft zelfs een motie van wantrouwen tegen het kabinet gesteund. Plotseling is het kabinet weer te vertrouwen?

Wat was het probleem eigenlijk met het belastingplan?
Kritiek op het belastingplan was dat het complex was, dat er sommige negatief geëvalueerde fiscale regelingen wel en andere niet verdwijnen. Kritiek op de miljoenennota was dat er meer belastingdruk is op werk en minder op vermogen. Het kabinet wil 350 miljoen euro uittrekken om de voorgenomen belastingverhogingen te verzachten. BBB vond dat veel te weinig. SGP wil juist lastenverlichting en geen lastenverhoging. JA21 is wat minder duidelijk. Die bezwaren vallen ineens weg?

We blijven dus aan het eind zitten met vragen. Mocht de opzet van de drie partijen slagen: wat is er dan gebeurd waardoor het Belastingplan acceptabel is? Net zoals de Tweede Kamer debatten openbaar zijn, zouden de gesprekken tussen het kabinet en oppositiepartijen over de inhoud van een akkoord in grote lijnen toegankelijk moeten zijn. Wat is er gebeurd waardoor het plan draaglijker is? Hoe kan dit verantwoord worden?

Is het gewoon een ruilhandel met het belastingplan als eerste slachtoffer? Dit lijkt een deal, maar is slecht voor de politiek.

Dit alles staat los van de vraag of de voorstellen van SGP, JA21 en BBB serieus zijn. Zijn het niet gewoon bewegingen richting profilering voor nieuwe verkiezingen? JA21 wil zich profileren met asiel, SGP met abortus en BBB met boeren en stikstof.

Winnen de uitslagontkenners?

Er lijkt een wereldwijde trend om de uitslag van de verkiezingen niet zomaar te erkennen. Sinds de opzichtige pogingen van Donald Trump lijkt het een vast instrument uit de gereedschapskist van populisten. Gisteren werd in Brazilie Lula verkozen tot president, maar Bolsonaro erkende de uitslag niet. Net als zijn vader eerder overigens. Wat is er aan de hand?

Brazilië 2026 opnieuw een Bolsonaro die niet erkent
Bij de vorige uitslag in 2022 erkende Jari Bolsonar de uitslag niet. Gisteren erkende de zoon van Jair Bolsonaro, Flávio, de uitslag opnieuw niet. Sommige stembureaus waren langer open: Het Braziliaanse Hooggerechtshof beval na 17:00 uur de verlenging tot 19:00 uur, maar dit gold alleen voor stembureaus die op dat moment nog niet waren gesloten. Dit was voor Bolsonaro reden om de uitslag niet te erkennen. Heeft hij een punt? De werkelijke opkomst in die langer geopende stembureaus was waarschijnlijk zeer laag en dus onvoldoende om een landelijk resultaat met een verschil van miljoenen stemmen te beïnvloeden. 

Interessant detail: Zowel de campagneteams van Lula als van Flávio Bolsonaro hebben bij het Hooggerechtshof verzocht om verlenging vanwege transportproblemen en overstromingen, en rechter Zanin heeft beide verzoeken toegewezen.

Acceptatie gaat omlaag
Volgens gegevens van het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) werd tussen medio 2020 en medio 2024 in de onderzochte landen bij één op de vijf verkiezingen de uitslag verworpen door de verliezende kandidaat of partij.

Dit is een langer lopende trend en niet iets van de laatste paar jaar. Ik vond dit grafiekje dat aangeeft hoe de onvrede na de uitslag toeneemt. 

Ophef en twijfel: niet altijd negatief
Daarbij moeten we bedenken dat er verschillende achtergronden zijn. Grotere betrokkenheid bij de uitslag is natuurlijk ook een goed teken. Niet alleen gebruiken populisten het zaaien van twijfel als methode, het is ook makkelijker geworden om de uitslag te beïnvloeden. Dat laatste moet natuurlijk serieus genomen worden.

Denk aan de verkiezingen in Roemenie in 2024. Calin Georgescu werd uit het niets de grootste met 23 procent, terwijl hij in de peilingen op nog geen 10 procent stond. Hij had bij de kiesraad gemeld dat hij geen geld had uitgegeven aan zijn campagne. Maar uit door de kiesraad vrijgegeven documenten bleek dat er juist veel geld moet zijn uitgegeven: Hij maakte agressief reclame op sociale media, met name op Tiktok, waar hij alom aanwezig was. Algemeen werd het beschouwd als een actie van de Russen. Zijn filmpjes werden door een "statelijke actor" ((aldus de Kiesraad:) de Russen) massaal gepromoot via gecoördineerde accounts, aanbevelingsalgoritmes en betaalde reclames. 

Bovendien kan het soms gaan om heel kleine marges. Denk aan de hertelling in Kaag en Braassem waar enkele stemmen het verschil maakten en de VVD een (rest)zetel minder kreeg (hertelling veranderde de uitslag niet).

Niet erkennen en twijfel zaaien als strategie
Het is wat anders als twijfel zaaien een vaste strategie is. In de VS was Trump zeer agressief bezig om het vertrouwen in de uitslag te ondermijnen na de verkiezing van Biden tot president. Nog altijd geloven veel Amerikanen dat de verkiezingen gestolen werden. Nooit is er bewijs gevonden voor die claim, sterker: wel is er bewijs gevonden dat Trump de gouverneur van Georgia belde en hem vroeg om de verkiezingswinst van Joe Biden ongedaan te maken door 12000 stemmen te “vinden”. De bestorming van het Capitool in 2021 was een schande voor de Amerikaanse democratie. Trump verleende in 2025 volledige en onvoorwaardelijke gratie aan ongeveer 1.500 personen die betrokken waren bij de bestorming.

In Brazilië was het bij de vorige verkiezingen ook raak. Lula won de tweede ronde op 30 oktober 2022 nipt, met 50,9% tegen 49,1% van de stemmen van Jair Bolsonaro. Gezegd moet worden: het was wel de kleinste marge ooit in een Braziliaanse presidentsverkiezing. Voorafgaand aan en na de verkiezingen beweerde Bolsonaro zonder bewijs, dat het stemsysteem fraudegevoelig was en dat de verkiezingen “gestolen” zouden kunnen worden. Zijn aanhangers blokkeerden na de uitslag wegen en kampeerden voor legerkazernes, in de hoop dat het leger zou ingrijpen. Dit culmineerde op 8 januari 2023 in de bestorming van het parlement, het hooggerechtshof en het presidentieel paleis in Brasília, een kopie van de Capitoolbestorming in de VS.

De achterban meenemen in de uitslag als steun voor democratie
Het erkennen van de uitslag is heel belangrijk voor de democratie. De uitslag moet goed gecontroleerd zijn, dus ook die 8 stemmen in Kaag en Braassem en de hertelling waren heel belangrijk. Het is belangrijk dat politici hun achterban meenemen in verlies, gracieus de winnaar feliciteren en zich daarmee inzetten voor de democratie. Maar er is iets meer aan de hand dan twijfel. Het is een afbraak van de democratie. Kiezers en politici beschouwen het accepteren van een nederlaag vaak als een verraad aan de eigen zaak. De kiezers stellen zich op als klanten van de politiek die gewoon gelijk willen krijgen. De autoriteit van de uitslag wordt daardoor minder en dat heeft grote gevolgen.

In de VS heeft Trump al aangekondigd de uitslag in Alaska aan te vechten als de Democraten winnen (hier). In Brazilie moeten we nog zien wat er gebeurt.

We zullen moeten blijven werken aan de democratische gezindheid en desinformatie blijven bestrijden. Dat kan niet alleen op nationaal niveau met politieke partijen. Het moet aan de basis gebeuren. Is het niet tijd om dat met kerken, vakbonden, maatschappelijke organisaties in te zetten?

Meer dan een goedgezinde burger: Waarom participatie alleen de democratie niet redt

Zijn we als meerderheid te moe om de democratie in de praktijk te blijven brengen? Eric Liu van de Citizen University schreef er een boek over. Hij richt zich op de “uitgeputte meerderheid”. Dat is de grote groep mensen die wel de democratie nieuw leven willen inblazen, maar moe zijn van haat en wrok en misinformatie. Het heet “Live Like a Citizen”  en wil praktische oefening bieden voor behoud van de democratie. Hoewel het boek voorbij gaat aan macht en de politieke partijen die zich richten op autocratie en recht van de sterksten, is het interessant genoeg om over na te denken. Red de democratie, begin bij jezelf??

Het boek richt zich op het aanleren van nieuwe gewoonten rond zien (neem de tijd om echt te zien, in plaats van mee te gaan met manipulatie), luisteren (als je niet naar de ander luistert, voelt de ander zich niet gehoord), voelen (vreselijk hoofdstuk gaat over verdriet rond het verliezen van democratisch burgerleven, vreugde bij het gevoel van verbonden zijn bij collectieve actie), meedoen (je verbinden met anderen om iets te doen), strijden (bestrijden van misinformatie en echt begrijpen wat er aan de hand is in plaats van discussies winnen), veranderen (open staan om je eigen gedachten te veranderen, niet vertrouwen op je eigen gelijk), verbeelden (zoek naar een gedeelde toekomst) en toewijden (maak nieuwe gewoonten aan). Liu presenteert zich als een leraar met een morele, zelfs "spirituele" missie, wat mij wat tegenstaat. Wel denk ik dat mensen er veel aan kunnen hebben.

Optimistische inschatting van eigen invloed
Het is een optimistisch boek en zegt iets over de weg die helpt om weer een levendige democratie te krijgen. Je geeft je niet over aan politici, maar brengt een eigen democratische levenshouding in. Ik zie het in de enthousiaste verhalen over de gemeenschap, samen het wettelijke recht oppakken om taken over te nemen van de overheid. Je maakt een plan waarin je uitlegt wat je wilt overnemen, waarom het beter is en wat je ervaring of draagvlak in de buurt is. Je leert samen vorm te geven aan je buurt. Ik ben er voor, maar geloof dat het teveel een verzameling activiteiten is van de mensen die wel democratisch willen bezig zijn. Natuurlijk, als 5% van de mensen dit doet heeft dat grote uitstraling, maar helpt dat in deze tijden? Is er niet het risico van de 'participatie-elite' (vaak hoogopgeleide burgers met tijd en middelen)? Wel moet ik bekennen dat ik zelf moe ben van de misinformatie, haat en wrok (en er niet altijd meer het geduld voor heb), zorgt dat voor mijn allergie voor de spirituele missie?

Het herinnerde mij hoe er verschillen zijn tussen mensen die actief betrokken zijn bij de democratie. De energie is vaak gericht op actieve individuen, waarvan Eric Liu denkt dat het de meerderheid is. Dit zijn ook de mensen die veel voldoening halen uit gezamenlijke projecten. Hij bestrijdt overigens dat het individualistisch is, het is een weg naar collectieve actie. Ik geloof niet dat die meerderheid er is. Ik denk ook dat veel mensen gewoon fijn, veilig en in welvaart willen leven. Dat democratie daarbij helpt is handig, maar als iets anders (een Chinese richting) zou helpen is dat voor veel mensen ook goed genoeg. Mensen vergeten immers maar al te vaak dat macht altijd ingeperkt moet worden.

Cultuur, structuur en beleid
Daarom zijn er andere initiatieven die juist opkomen voor de rechtsstaat en het internationaal recht. Dan komt dus structuur aan de orde. Om te veranderen heb je altijd meerdere soorten ingrepen: structuren, beleid en cultuur. Datzelfde is nodig om iets te beschermen. Feitelijk richt hij zich alleen op een deel van de cultuur: probeer zelf meer collectief te werken.

Ik denk dat de structuur en het beleid misschien wel veel belangrijker zijn.

Bij structuur denk ik aan een laagdrempelig, zichtbaar rechtssysteem. Ik ben een fan van de rijdende rechter die laat zien hoe de rechtspraak werkt. Wat betekent het nu als je wetten hebt en iedereen gelijk is voor de wet? Denk ook aan experimenten met de buurtrechter. Het gaat om het ervaren van procedurele rechtvaardigheid. De beoordeling van het rechtssysteem door burgers hangt af van de vraag of ze zich tijdens het proces gehoord en respectvol behandeld voelen. Dat is lastiger als je niet gelijk krijgt, maar essentieel voor het doorgronden van de rechtsstaat. Democratie en lokale democratische initiatieven zijn niet genoeg om onze westerse democratische rechtsstaat te behouden.

Bij beleid denk ik bijvoorbeeld aan het tegengaan van algoritmen die de woede bevestigen en niets doen tegen misinformatie. Het is beleid van sociale mediaplatforms om wat veel mensen willen zien als waardevol te ervaren. Dan blijft men kijken en wordt men voortdurend bevestigd in het eigen idee en liefst in de eigen woede. Dat vraagt tegenwoordig een krachtig Europa (en dus structuur). Ook denk ik aan politiek leiderschap om moeilijke besluiten te verdedigen en steun te verwerven voor ingrepen die nodig zijn voor de toekomst. En altijd: goede verantwoording over de resultaten van beleid.

Bij beleid denk ik ook aan zorgvuldige uitvoering. Mensen voelen zich soms niet gehoord en machteloos. Geef uitvoeringsorganisaties de middelen en de ruimte om hun werk goed te doen. Overweeg instrumenten zoals een "rode kaart" of "noodrem" zodat zij kunnen signaleren wanneer beleid onuitvoerbaar of onrechtvaardig dreigt te worden.

Dan de cultuur. Omgaan met moeilijke keuzen vraagt om ervaring met het maken van moeilijke keuzen. Dat merk je als je in je eigen buurt verantwoordelijkheid neemt voor een buurtinitiatief. Dat zijn we een beetje verleerd en Eric Liu wil dat weer op laten leven. Het zorgt ook voor meer verbondenheid en gaat polarisatie tegen.

Competitief autoritarisme is krachtiger dan we denken
In het boek “How democracies die” van Levisky en Ziblatt wordt uitgelegd hoe democratieën traag ineen vallen. Democratieën sterven tegenwoordig niet door een plotselinge staatsgreep, maar door een geleidelijke, uitholling van instituties en normen. Instituties en normen worden gemaakt of gebroken door een sterke democratische cultuur. Dat is dus veel meer dan zèlf iets democratisch doen. Dat is ook een democratische houding die uitgedragen wordt door politieke leiders. 

Aan de VS hebben we gezien dat Trump mensen aan het hoofd van instituten (structuur) kan benoemen die niet trouw zijn aan de democratie, maar trouw aan Trump. Ook in Turkije zien we dat. Eerder zagen we het ook in Polen en Hongarije. 

Het autoritaire bestuur neemt niet meer met geweld de macht over. Het is nu een competitief autoritarisme (strijden om verkiezingen, waarna systematisch misbruik van de macht start doordat de winnaar alle tegenstrevende machten uitschakelt). Er is echt meer nodig dan een persoonlijke democratische inzet en een lokaal democratische cultuur. Daardoor komt het boek wat naief op mij over.

De democratische gezindheid van instituties kan alleen geborgd blijven als de bestuurders ook democratisch gezind zijn. Zo zien we dat de cultuur, beleid en structuur sterk verbonden zijn. Dat mogen we niet vergeten bij het enthousiasme voor "leven als goede burger", maar een hoopvolle optimistische boodschap is nooit weg.