Ontwikkelingssamenwerking in geopolitiek mijnenveld

 TL;DR Er is alle reden de belangen van Afrikaanse landen serieus nemen. Dat is op termijn veel profijtelijker voor de hele wereld.

Ontwikkelingshulp heeft altijd twee doelen gehad. Het was een verbond tussen mensen die wilden helpen en mensen die invloed wilden. De tijd dat we spraken over ontwikkelingssamenwerking lijkt voorbij. Ontwikkelingssamenwerking suggereert dat landen gelijkwaardig willen samenwerken. Je kijkt naar de belangen van beide samenwerkende landen en kijkt of de inzet vanuit het rijke land ook de belangen van het armere land steunt. Dat idee dat de belangen van het land dat hulp vanuit het westen krijgt ook gediend moeten worden is volledig verdwenen.

De VS willen dat alle internationale hulp direct gaat leiden tot een ‘veiliger, sterker en rijker Amerika’. Vandaar dat het geen probleem is om te korten op de bijdrage van de VS aan gezondheidszorg in landen in Afrika. De Nederlandse minister Klever wil dat samenwerking direct Nederlandse belangen zal dienen: ‘veiligheid, verminderde migratie of meer handel’. Lange termijn speelt geen rol meer en de belangen van het land dat hulp krijgt spelen geen rol: daar moeten die landen zelf maar op letten.

Geopolitieke focus op vergroten van de eigen invloed en eigen winst
Dat gebeurt in een wereld waar geopolitiek een grotere rol speelt. De oorlog in Oekraine leidde tot verschuiving van budgetten naar humanitaire hulp in Europa, terwijl landen in Afrika en het Midden-Oosten minder aandacht kregen. Sommige EU-landen boekten vluchtelingenopvang als Ontwikkelingshulp. Via infrastructuurprojecten en leningen weet China invloed en belangrijke grondstoffen binnen te halen. Rusland is misschien nog directer dan China. Rusland benadert Afrika niet vanuit een ontwikkelingsperspectief, maar als kans voor geopolitieke invloed: economisch gewin en machtsuitbreiding. De invloed van de VS zal ook verschuiven naar geopolitieke directe winst. Zo wordt Afrika het nieuwe geopolitieke mijnenveld.

Als je doet wat je deed zal het gevolg hetzelfde zijn
De geschiedenis herhaalt zich op die manier. Het gaat leiden tot versterking van autocratische regimes en instabiliteit. Het nieuwe kolonialisme met ondermijning van lokale economieën en (omdat Rusland dat actief promoot en de VS zich niet meer schaamt:) het versterken van antiwesterse gevoelens. Hebben we dan niets geleerd?

Gezamenlijke belangen
Op de lange termijn zien de opgaven voor ontwikkelingssamenwerking er heel anders uit en zijn ze van belang voor iedereen. Denk aan tegengaan van instabiliteit, klimaatverandering en oorlogen met vluchtelingenstromen. En voorkomen van grote schuldenlasten van landen die afhankelijk zijn. Dat zijn typisch terreinen waar beide samenwerkingspartners belang bij hebben. Steun aan publieke diensten (gezondheidszorg, onderwijs), goed bestuur en versterken van lokale economische modellen die klimaatbestendig zijn en de lokale bevolking helpen zijn feitelijk ook in Europees (en mondiaal) lange termijnbelang.

Dat wil niet zeggen dat we terug moeten naar de ontwikkelingssamenwerking zoals die was. NGO’s en internationale organisaties werken nogal eens bureaucratisch, gecentraliseerd en soms onbedoeld neokoloniaal.

Profijt op lange termijn
Ontwikkelingssamenwerking mag geen technisch hulpmiddel worden voor machtige staten of om het eigen geweten te sussen door goed te doen. Er is alle reden de belangen van Afrikaanse landen serieus nemen. Dat mag best gepaard gaan met legale migratiekansen en het ondersteunen van industrialisering en versterking van de lokale economie. Dat is op termijn veel profijtelijker voor de hele wereld dan het zoeken naar eigen economische voordelen.