Heeft Rutte het land verpest?

Een interessante klacht van de PVV stemmer in mijn omgeving. Rutte heeft het twaalf jaar verpest en het onderwijs, openbaar vervoer, de zorg, wonen: alles staat er slecht voor, het land is verpest. Het idee is dat we armer zijn geworden en dat dat aan Rutte ligt. Natuurlijk ligt er veel aan Rutte (we gaan nog naar hem terugverlangen), maar laten we vooral kritisch kijken waarom de overheidsdienstverlening en sectoren waar de overheid traditioneel veel moet verzorgen er zo moeizaam bij staan. Dat heeft alles te maken met stijgende kosten. En inderdaad heeft de VVD niet de neiging gehad extra geld te halen bij rijkeren. Gaat door anders te stemmen Nederland alles oplossen? 

Wet van Baumol zorgt voor problemen met overheidsdienstverlening en zorg
Een belangrijke verklaring voor het idee dat de zorg, het openbaar vervoer, bibliotheken, de politie, de overheidsdiensten zo achteruitgaan is de wet van Baumol. Het heeft alles te maken met productiviteit in die sectoren waar niet goed geautomatiseerd kan worden. Omdat veel overheidsdiensten relatief arbeidsintensief zijn, groeit de productiviteit voor de quartaire sector (de zorg en de overheidsdiensten) minder snel dan in de industrie en de landbouw. Arbeidsdeling en -verdeling, specialisatie, innovatie, mechanisering en automatisering maken dat in de landbouw en industrie de productiviteit relatief eenvoudig verhoogd kon worden, iets wat in de zorg of de politie moeilijker of niet mogelijk is. Je hebt toch die verpleegkundige nodig aan je bed. Gevolg van de gestegen arbeidsproductiviteit in de andere sectoren is dat de lonen daar ook omhoog gaan en dat om arbeidskrachten te behouden de lonen in de zorg en overheidsdiensten ook omhoog moeten, terwijl de productiviteit niet zo snel stijgt. De zorgkosten lopen dus enorm op!

Vergrijzing
Een tweede verklaring is de vergrijzing. In de jaren 60 toen we snel rijker werden waren er veel arbeidskrachten en weinig mensen die genoten van hun pensioen. Veel werkenden, weinig niet productieven. Nu is dat door de vergrijzing fors veranderd. Meer mensen hebben zorg nodig, waardoor de kosten van de zorg hard groeien, minder mensen werken. Dus hebben de kabinetten Rutte gepoogd de kostenstijgingen in te perken. 

En de zorg is nogal een kostenpost. Even los van je eigen kosten voor de ziektekostenverzekering betaalt de overheid 95 miljard. Het Koningshuis kost 55 miljoen. Het schrappen van het hele Koningshuis en al dat geld aan de zorg besteden is er in 5 uur doorheen gejaagd. 

Dure arbeidskrachten
Maar die migratie dan? Dat ligt toch ook aan Rutte? En daardoor hebben we te weinig woningen. Ook dat ligt iets ingewikkelder. Er zijn veel banen waar de productiviteit laag is en Nederlanders voor het te betalen loon niet uit bed komen. Door die wet van Baumol zijn de arbeidskrachten relatief duur in veel sectoren. Het grootste deel van de migratie is arbeidsmigratie. Dus als de Nederlanders niet willen werken in de kassen, in de horeca, in de verdeelcentra van Bol.com, dan komen er krachten uit het buitenland. Gelukkig is door Rutte de AOW leeftijd sinds 2013 stapsgewijs verhoogd naar 67 en werken mensen steeds langer, anders was er nog meer migratie nodig.

Wat wel aan Rutte ligt is de "afbraak" van de mogelijkheden voor woningcorporaties. Ze mochten niet meer zomaar in de middenhuur-sector investeren (overigens ook omdat de EU dat marktverstoring vond). Is de bouw van middenhuur eigenlijk wel een taak van de woningcorporaties? De verhuurdersheffing damde de mogelijkheden verder in: minder geld om woningen te bouwen. Ook moesten instellingen gesloten worden en mensen gewoon in een woning van een woningcorporatie wonen (in de hoop dat de zorgkosten binnen de perken bleven). En ouderen blijven langer thuis wonen omdat de bejaardentehuizen teveel geld kostten, waardoor mensen in een te grote woning blijven wonen. Ook is Nederland erg aantrekkelijk voor internationale studenten en wordt om dat makkelijk te maken veel onderwijs in het Engels gegeven. Dat had best anders gekund.

En inderdaad staan er nogal wat landen in de wereld in brand en komen er vluchtelingen naar Nederland. Die wereldproblemen kunnen we niet oplossen vanuit Nederland. Om het vluchtelingenverdrag te veranderen is nogal wat nodig, als je dat al wilt. In elk geval kan Nederland dat niet alleen wijzigen. 

Laat de rijken de crisis betalen?
Dan kun je natuurlijk best de belastingen voor hoge inkomens vergroten, in de jaren 80 waren de belastingen wat dat betreft hoger. Maar Rutte heeft precies gedaan wat zijn kiezers toen wilden: die wilden dat helemaal niet. Ook Wilders wil de belastingen niet verhogen trouwens. Een traditioneel socialistische partij als de SP wint geen stemmen.
Maar je moet ook beseffen dat op dit punt ook weer geconcurreerd wordt. ASML is boos als Omtzigt roept dat expats gewoon belasting moeten betalen. ASML drijft op dat buitenlands talent.  

Op naar een regeergame
Ik denk dat het aardig zou zijn als mensen eens de kans krijgen via een spel de overheid zelf te besturen. 

Wat gebeurt er als je het eigen risico afschaft en de thuiszorg ruimhartiger toedeelt? Hoe reageer je als de kosten dan nog harder oplopen? De zorg geen markt is dan echt niet het antwoord dat je problemen oplost. Wat als je de huren omlaag brengt: valt er door eigenaren genoeg te verdienen om toch meer te gaan bouwen? 

Lukt het de energiekosten laag te houden als je kerncentrales bouwt en hoe snel zijn die klaar voor gebruik? En wat gebeurt er in Groningen als je dan toch maar weer gas gaat winnen? 

Sluit je de grenzen voor arbeidsmigranten, krijg je dan al het werk nog gedaan? 

Wat gebeurt er als je uit de EU stapt om geen migratie te hoeven accepteren? Hoe zorg je dat de handel met Duitsland en andere EU landen op peil blijft? Nederland zal het moeilijker hebben dat het Verenigd Koninkrijk en dat blijft al achter op de EU.  En wat doe je als de instroom van migranten in het Nederland hard oploopt? Dat is wat in het Verenigd Koninkrijk gebeurde. 

Coalitie als kleine regeergame
Het mooie van de coalities in Nederland is dat partijen zoiets samen proberen uit te vinden. Wat zou van alle maatregelen het beste uitpakken? Dat zal niet ideaal zijn voor iedereen. En er is een verschil tussen wat links wil en rechts wil. 

Maar altijd hebben ze om te gaan met groeiende kosten van de zorg, achterblijvende productiviteit in overheidsdiensten en toenemende vergrijzing. En dat allemaal binnen internationale verdragen en wetten. 

Wilders zal nog raar opkijken van deze regeergame. Ik denk dat hij liever ziet dat NSC en VVD hem uitsluiten.

Wat als de politiek niet meer voor jou werkt?

 Wat nou als je het gevoel krijgt dat de overheid niet meer voor jou werkt? Dat de rechtsstaat vol zit met regels die anderen bevoordelen en jou met lege handen achterlaat? Ik noem dit omdat afgrijzen over onbeschofte uitingen van Wilders niet helpen om de overwinning van Wilders te begrijpen, er van te leren en Nederland beter te maken. 

Het is maar een klein deel van de PVV-stemmers die relschoppers een knieschot wil geven of die de Koran willen verbieden en een speurtocht willen opzetten naar buren die in hun huis de koran hebben. Ik geloof best dat er mensen zijn die Zwarte Piet terug willen maar dat gaat toch niet gebeuren. En ja, ons land verandert. Dat kun je betreuren, ook al was het in de jaren 50 ook niet tof en was de woningnood heel wat groter. Het is onzin dat er een complot is om de witte bevolking te vervangen door immigranten. Maar laten we eens uitzoomen en kijken naar diepere ergernissen die elke partij zou moeten raken. 

1. 

   Bron: adviesraad migratie

   Anderen krijgen voorrang: veel aandacht gaat naar nieuwkomers en de uitwassen worden verbloemd
   Je ziet bij woningcorporaties dat ze pakweg 4 a 5% van de woningen moeten toewijzen aan statushouders, vluchtelingen die erkend zijn en recht hebben op een woning. Dat percentage is hoger geweest met 11% in 2016. Deze mensen vallen op in de buurt omdat ze nog aan het integreren zijn. Wat ze hebben meegemaakt in het land waar ze vandaan komen is vaak maar al te erg.
   
   Dat neemt niet weg dat bij woningnood sommige mensen om zich heen kijken en zien dat statushouders wel een woning hebben gekregen. Je kunt zeggen terecht: want zij zaten hutje mutje in een asielopvang en er is geen ruimte om nieuwe asielvragers op te vangen. Ze worden als zondebok aangewezen. Nederland is ook gebonden aan internationale verdragen, terecht. Naast de statushouders is er veel aandacht gegaan naar Oekraïners, met reden. Maar de last van de ander neemt jouw ongemak niet weg. Dan komen er praatjes over een complot en voortrekken. 
   Bedenk daarbij dat op de woningcorporaties een zware verhuurderskorting lag zodat ze minder konden bouwen en dat niet zomaar weilanden volgebouwd mogen worden. In buurten met koopwoningen zie je die statushouders niet komen. Er zijn daardoor concentraties in armere buurten. Ook concentraties van arbeidsmigranten kunnen leiden tot overlast. Ook hier gaat het meestal goed, maar er zijn ook uitwassen. Die krijgen trouwens ook veel aandacht.
   Ik vind niet dat de overlast verbloemd wordt, maar die is er wel. En woningcorporaties werden met de handen op de rug gebonden.

2. De politiek doet alsof ze luistert, maar er gebeurt niets.
   De politiek heeft te maken met zwevende kiezers die kijken wat de politiek belooft. De kieswijzer en stemwijzer benoemen de maatregelen en mensen kijken daar naar alsof het een supermarkt is. Ben je arts, dan is kijk je naar de regels waar huisartsen mee te maken hebben en de belastingen. Ben je zelfstandig ondernemer dan kijk je naar maatregelen voor de zelfstandig ondernemer. Ben je student dan kijk je naar de basisbeurs. Er is geen bezuinigingswijzer, maar om die basisbeurs te betalen zijn mogelijk maatregelen nodig om de groei van de zorguitgaven te stoppen. Alles bij elkaar is onbetaalbaar en de ene keuze zit de andere in de weg. Politiek is juist gezamenlijk kiezen tussen kwaden. Dus inderdaad gebeurt er niet direct wat mensen willen. De uitvoering blijkt ook nogal eens een probleem. Ondertussen zijn er personeelstekorten. Hoe los je die op?
   De politiek is inderdaad weinig open over wat ze niet kan, dat willen kiezers liever niet horen.

3. Als ze in China en India niet verduurzamen heeft onze bijdrage weinig zin. De politiek levert geen woningen maar is bezig met iets onzichtbaars als verduurzaming.
   Het valt mij op dat er nogal eens gehamerd wordt op het algemene en ongrijpbare klimaat en dat er weinig aandacht is voor de winst van klimaatmaatregelen. Dus ook hier is wel een punt te maken.
   Want dat China en India meer vervuilen dan Nederland goed kan maken is natuurlijk een feit. Het is lastig dat dit een probleem op wereldschaal is. Zouden wij niet investeren in verbetering dan gebeurde er niets (en werden er ook niet nieuwe en goedkopere oplossingen gevonden). Maar waarom niet ook meer aandacht voor de individuele voordelen? Nadat Russisch gas niet meer geleverd kon worden, werden eigenaren van zonnepanelen plotseling dolblij met hun klimaatmaatregelen. En schone lucht in de stad is een zegen voor het toenemend aantal mensen met luchtwegproblemen.
   Onze bijdrage is heel zinvol. Laat dat zien. Kun je kiezers niet overtuigen dan zet de politiek een stapje terug.

4. De ambtenaren vinden mij maar dom en dat laten ze mij voelen in elke brief
   Ik krijg niet veel brieven van de belastingdienst, maar rond de toeslagen krijgen mensen de meest onbegrijpelijke brieven. Ik voel mij dan ook dom. Wmo aanvragen zijn ingewikkeld. Mensen die een toeslag hebben gekregen krijgen nogal eens een uiteindelijke berekening die lager uitvalt dan wat eerder was bedacht. Gevolg is dat je moet terugbetalen. Ik heb het zelf meegemaakt met de kinderopvang toeslag. Zeker als je als ZZP-er een variërend inkomen hebt kan je een tegenslag krijgen. Heb je geen spaargeld, dan hakt dat er in.
   Echte aandacht voor begrijpelijke brieven mag niet wegvallen omdat ze juridisch sluitend moeten zijn.

5. We kunnen in Nederland niet meer zelf beslissen
   Laten we eerlijk zijn. Dit is gewoon waar. We kunnen Google geen boete opleggen, want daar zijn we als land te klein voor. We kunnenbedrijven niet dwingen om in plaats van 10 verschillende telefoonstekkers slechts één stekker te gebruiken. Daarvoor zijn we te klein. Het samenwerken in de EU heeft ons heel veel welvaart gebracht, maar het is moeilijk aan te wijzen dat de EU die welvaart bracht. Overigens zijn er veel regels waar Nederland naar verwijst waar Nederland gewoon zelf mee ingestemd heeft.
   We kunnen wel een leger hebben, maar zijn afhankelijk geworden van landen om ons heen. We lenen als land geld en worden daardoor afhankelijk van de financiers. Doe je als land dingen die de financiers niet leuk vinden dan gaat de rente die je als overheid moet betalen omhoog. De boeren kunnen boos zijn over stikstof- en milieuregels vanwege EU richtlijnen, maar ze zijn dolblij dat ze kunnen exporteren naar Italië, Duitsland en Frankrijk. Dat gaat een stuk makkelijker binnen de EU dan erbuiten.
   Maak duidelijk dat zelf beslissen een illusie is. Kijk naar het Verenigd Koninkrijk: buiten de EU zijn en nog meer migranten krijgen dan vroeger; nog steeds rekening moeten houden met de macht van grote bedrijven en financiers.

6. De rechtsstaat werkt niet voor mij.
   Als incidenten veel aandacht krijgen en de gewone gang van zaken weinig krijg je die indruk. Denk aan de vrouw in de bijstand die plotseling 7000 moest terugbetalen omdat haar moeder af en toe boodschappen deed. Dat is het gesprek van de dag. Om over de toeslagenaffaire nog maar te zwijgen. Daar werkte de rechtsstaat inderdaad niet voor de mensen! Dat die bijstandsregels en toeslagregels aangescherpt zijn omdat de meerderheid vond dat het de mensen in de bijstand niet te makkelijk gemaakt moest worden valt dan weg. Beeld blijft dat de rechtsstaat niet altijd werkt voor gewone mensen die het moeilijk hebben. Dat moet opgelost worden.
   Interessant is overigens dat dat ook gebeurt. De vrouw kreeg geld terug, het goedmaken van de fouten van de toeslagenaffaire is een enorme klus. De uitvoering is helaas nog steeds een probleem.

Wat dan?
Dus bouwen en statushouders niet alleen concentreren in de buurten waar mensen het toch al zwaar hebben en de buurt snel verandert. 

Eerlijk als politiek laten zien dat er keuzen te maken zijn tussen kwaden. Als politici goede uitleg geven en ambtenaren bij het bedenken van beleid de mensen zelf betrekken kan het beleid beter rekening houden met de wensen en lasten van allen. Ja en dat krijg je soms niet gelijk, maar dat is beter dan het gevoel hebben niet serieus te zijn genomen.

Maatwerk waar nodig om het verhaal van de mensen zelf te horen en iets echt voor hen te kunnen betekenen. Betere uitvoering is echt hard nodig.

Er is echte onvrede waar aan gewerkt moet worden, er is echte frustratie over onze instituties. Welk kabinet er ook komt, dit moet toch aangepakt worden?

Mijn advies aan de informateur

Er is nogal een verschil in toon en inhoud tussen de programma’s van PVV, BBB, NSC en VVD. Je zou wat verder kunnen komen door voor een akkoord eerst te spreken over de doelen en randvoorwaarden. Misschien zou dat helpen. Het is ook in lijn van wat de kiezers willen: die willen vooral merken dat er zaken veranderen. Komen ze daar uit? Ja! Ik denk dat het besturen zelf moeilijker wordt.

Niet de middelen maar de doelen centraal
Als doelen kun je kiezen voor Veiligheid, Wonen, Zorg en Bestaanszekerheid. De criminaliteit laten dalen, bijvoorbeeld. Migratie tegengaan zou ik zien als een middel om een doel te bereiken, maar daar kijken deze partijen anders tegengaan. Dus kun je kijken naar een doel zoals bij NSC: 50.000 immigranten per jaar of 25.000 zoals BBB wil. Dus ook bij houdbare migratie streven naar een bepaald getal. Het mooie hiervan is dat je vervolgens veel ruimte kunt laten aan de Kamer, wat NSC toejuicht.

Randvoorwaarden: geld, wetten en behoorlijk bestuur
Als randvoorwaarden kun je denken aan een verantwoord begrotingstekort. Dan hoef je niet zo zorgvuldig te zijn als GroenLinks/PvdA die in 2028 een schuld zou overhouden van 50,4% van het BBP, maar de schuld die de VVD voor ogen ziet: 52,2% van het BBP. Verdere randvoorwaarden zijn uiteraard je houden aan je eigen wetten, internationale verdragen en de Grondwet. Deze randvoorwaarde werd nooit expliciet gesteld, maar bij de PVV is dat nogal belangrijk. Verder zou je als randvoorwaarde kunnen stellen dat er geen werkgelegenheid naar het buitenland verplaatst. Ook dit is bij de PVV belangrijk omdat de PVV het hele klimaatfonds wil schrappen. Dan komen bedrijven in de problemen omdat bedrijven in het buitenland forse subsidies krijgen om de uitstoot van CO2 te verminderen en de CO2 heffing te kunnen betalen.  Ook moet je als randvoorwaarde behoorlijk bestuur afspreken. Daar staat NSC voor en ik verwacht dat PVV en BBB zich daar niet openlijk tegen durven te verzetten. 

Met deze randvoorwaarden vervalt eigenlijk al het grootste deel van het PVV-programma. De burgemeester van Rotterdam hoeft zijn Koran niet in te leveren. Teleurstelling voor Wilders, maar de kiezers zullen het best vinden.

Uitwerking
In de uitwerking komen uiteraard problemen. Zo wil de NSC de belastingvoordelen van arbeidsmigranten beperken. Kennismigranten zoals bij ASML betalen minder belasting dan Nederlandse kennisweerkers. Hier zal de VVD moeite mee hebben. De PVV roept veel tegen migratie, maar heeft in zijn programma rond kennismigratie alleen opgenomen dat alle bacheloropleidingen in het Nederlands gegeven moeten worden. Mogelijk haalt het argument dat buitenlanders bij ASML minder belasting betalen dan Nederlanders de PVV over de streep. De VVD heeft hier moeite mee. BBB zal er in mee willen gaan. Denemarken wil overigens juist kenniswerkers en studenten binnenhalen. Zo zijn er nogal wat vuiltjes, maar moet je daar nu al de boel op laten knallen?

Veiligheid
Rond criminaliteit moeten de partijen er wel uitkomen. Daar wordt veel over geroepen, maar tussen 2012 en 2022 daalde de door de politie geregistreerde criminaliteit met dertig procent. Ook in slachtofferenquêtes daalt de criminaliteit. Wel stijgt de online criminaliteit. En in 2022 is de criminaliteit iets toegenomen. Lastig zal het wel zijn om de 10.000 politieagenten te vinden die de PVV wil. Maar dat is een middel om het doel veiligheid te bereiken. Misschien hoeven ze zich niet vast te leggen op de hoeveelheid. 

Ik zou wel graag zien dat die agenten die zich racistisch uiten op non-actief worden gesteld. Ik hoop niet dat de minderheid die dat graag doet zich gelegitimeerd weet door de winst van de PVV.  Maar een pleidooi van Omtzigt zal PVV niet durven tegenspreken.

Zorg
Rond de zorg zie ik wel problemen. De kosten  van de zorg stijgen enorm en NSC en VVD willen dat mensen zelf ook kritisch kijken naar hun zorgconsumptie. Daarom wil NSC per behandeling een deel van het eigen risico laten tellen. Daar is de VVD ook voor. 

PVV wil het eigen risico schrappen, maar heeft geen maatregelen om de kosten van de zorg in de hand te houden. Preventiemaatregelen die obesitas tegengaan vindt de partij betuttelend. Maar ook de PVV wil niet dat Nederland failliet gaat. Je zou de lasten voor zorg maximaal met 14 miljard kunnen laten groeien ten opzichte van het huidige scenario. Dan groeien de uitgaven meer dan de VVD wil en minder dan GroenLinks/PvdA wil. 

Bejaardentehuizen terugbrengen, maar dan kleinschalig is een mooi idee, maar te duur. Wellicht kunnen de partijen er uit komen door woonzorgcentra te bouwen, verpleeghuizen met aanpalend aanleunwoningen of zorgappartementen voor mensen met lichte zorg. Dat is fijner voor de ouderen en beter betaalbaar.

Wonen
Als je de stikstofproblemen weg definieert komt er meer ruimte om te bouwen in weilanden. Dat wil de BBB niet. Maar in steden en dorpen een straatje erbij en permanent bewonen van vakantiewoningen toestaan zou veel helpen. De natuur komt in het gedrang, maar ik geloof niet dat dat voor deze partijen een probleem oplevert. BBB wil natuurgebieden schrappen, wellicht worden de partijen het daar over eens. Ook bouw van flexwoningen zal voor deze partijen geen probleem zijn. PVV wil ook de huren omlaag en de huursubsidie omhoog. Hoe ze dat voor zich zien weet ik niet, maar als de huren verlaagd worden is het misschien overdreven om meteen ook de huursubsidie te verhogen. De VVD kan dan als randvoorwaarde stellen dat particuliere huiseigenaren rendabel moeten kunnen blijven investeren in huurwoningen. Met zo’n formulering zet de VVD de PVV klem.

De leefbaarheid in buurten is lastiger: dat vraagt inclusiviteit en acceptatie van elkaar. Ik vermoed dat op dit punt de partijen te laat zullen leren dat dat heel belangrijk is. Omtzigt stipt het overigens wel aan in zijn programma. Sowieso is dat programma interessant leesvoer voor de PVV kamerleden. 

Bestaanszekerheid
De vier partijen verstaan allemaal wat anders onder bestaanszekerheid. Je zou hier dan misschien nog meer een doel moeten stellen. NSC is hier het helderst over door dit te definiëren rond minimumloon, AOW, wonen, toegang tot basisvoorzieningen als internet en onredelijkheden in het toeslagensysteem. Tegelijk waren NSC, PVV en BBB onduidelijk over hoeveel het minimumloon hoger moet. Dus misschien is de 5% die de VVD voor zich ziet genoeg. Dat geeft uiteraard onrust in de samenleving.

Migratie
Op dit punt past het om advies te vragen wat binnen de wettelijke mogelijkheden en internationale verdragen kan. Over het doel kunnen partijen het wel eens worden, maar over de middelen ligt er een kloof tussen PVV, in mindere mate BBB enerzijds en NSC en VVD anderzijds. Maar luisterend naar Bente Becker en Ruben Brekelmans (van de VVD) moeten de partijen het hier over eens kunnen worden. Gelukkig beschermen internationale verdragen ons land vergaand voor al te drieste plannen van de PVV en verdragen opzeggen en toch binnen EU verband blijven gaat meer dan vier jaar kosten. Vrijwel nergens in de wereld weten rechtse kabinetten de migratie te beteugelen. Uit onderzoek van Hein de Haas rond 6500 migratie-beleidsmaatregelen bleek dat rechtse regeringen in de praktijk helemaal geen restrictiever beleid voeren dan linkse regeringen. Omdat de meeste vluchtelingen uit Oekraïne al binnen zijn, gaat de migratie sowieso dalen en kan Wilders succes claimen.

Defensie
Over bedragen en de NAVO worden de partijen het wel eens. Gewoon als randvoorwaarde stellen dat Nederland aan de NAVO-eis voldoet. Maar over Oekraïne ligt er een onoverbrugbare kloof. Dat zou ik dan een vrije kwestie maken en de VVD of Gijs Tuinman van de BBB defensie geven.

Natuurlijk blijven er veel conflictpunten over. Alle ontwikkelingssamenwerking schrappen bijvoorbeeld. Of het advies van Remkes over stikstof dat bij het ongescheiden afval komt. Of het terugdraaien van de pensioenherziening. Maar met een akkoord op hoofdlijnen en doelen moet er uit te komen zijn. Ik moet mijn persoonlijke voorkeur er buiten houden, het milieu zal verliezen, auto's krijgen de ruimte. Luchtkwaliteit neemt af, luchtweginfecties nemen toe. De veiligheid van LHBTI-mensen zal geschaad worden. De NPO is zijn leven dus niet zeker (wat een tikje cynisch zou zijn voor Ongehoord Nederland). Ongelijkheid neemt toe. Nederland heeft nu eenmaal rechts gestemd. 

Het echte probleem
Probleem daarna zal worden om ministers en staatssecretarissen naar voren te schuiven en te besturen en compromissen te verdedigen. De PVV zal daar een kluif aan hebben. De formulering van het programma toont al dat er weinig kennis is over haalbaarheid. Dan kan de VVD in zijn vuistje lachen. Al met al worden het interessante tijden.