Vertraagde publieke verontwaardiging

Soms is de ophef over volstrekt foute zaken plotseling hoog, maar is er juist een verbeterende situatie. Denk aan de loonkloof tussen mannen en vrouwen, denk aan de ophef over fraude en omkoping. Het was vroeger mogelijk dat de belastinginspecteur een groot stuk vlees meekreeg bij controles. Dat hoorde erbij. Er kon volop geprofiteerd worden van voorkennis bij aandelenhandel. Mensen vonden het logisch dat vrouwen minder verdienden. Het was gebruikelijk dat mannen niets deden in de huishouding.

Niet meer gewoon accepteren
Het is een interessant en vaker voorkomend mechanisme. Vroeger was het probleem erg aanwezig, maar zo normaal of de informatie zo gefragmenteerd, dat het niet als een opvallend, afzonderlijk nieuwsverhaal wordt gezien. Het was de "standaard."

Criminaliteit daalde voordat politieke crimefighters populair werden
Het meest bekende voorbeeld is de straatcriminaliteit. In de jaren 80 is straatcriminaliteit hoog en stijgt gestaag. Het is een sluimerend, bekend probleem. Criminaliteitscijfers beginnen begin 2000 significant te dalen dankzij allerlei factoren (betere economie, andere politiestrategieën, etc.). Er komen berichten in de krant en op TV, omdat het blijkbaar toch een belangrijk onderwerp was. Mensen realiseren zich dat straatcriminaliteit echt een belangrijk probleem is en bijdraagt aan een gevoel van onveiligheid. De emotie over ‘wat er nu eenmaal bijhoorde en nu niet meer kan’ neemt toe. Vervolgens krijgen crimefighters stemmen.

Je zou het "vertraagde publieke verontwaardiging" kunnen noemen.

Publieke opinie en electoraal gedrag hebben nu eenmaal veel meer te maken met emotie, verhalen en perceptie dan door droge statistieken. Verontwaardiging, vertraagd of niet, bepaalt de stem meer dan het feit dat het nu minder voorkomt.

Misdaad piekte in de VS in de jaren 90 en daalden daarna
De misdaadcijfers in de VS piekten begin jaren 90 en zijn daarna spectaculair gedaald. Toch was "law and order" een centraal thema in de campagnes van Donald Trump in 2016 en 2020. Hij schetste een beeld van Amerikaanse steden als "bloodbaths" die onveilig waren geworden, een beeld dat veel beter paste bij de realiteit van 1992 dan van 2016. De ophef was gebaseerd op geïsoleerde, maar veel op TV uitgezonden incidenten en niet op de algemene dalende trend. Ik heb de cijfers erbij gepakt. In 1990 was het aantal misdaden 14.475.600 op een bevolking van 248.709.873 (1 op 17 inwoners) en het aantal moorden 23.440 (1 op 10610 inwoners). In 2016 was het aantal misdaden 9.214.136 op een bevolking van 323.405.935 (1 op 35 inwoners, gehalveerd) en het aantal moorden 17.413 (1 op 18572 inwoners, bijna gehalveerd).

Je ziet nu dat hij ingrijpt vanwege de “enorme” criminaliteit in door Democraten bestuurde steden. Vooral waar concentraties van armoede te vinden zijn, zijn meer moorden en vaker leveren Democraten de burgemeester. Daling van de criminaliteitscijfers maken geen enkele indruk op hem.

Criminaliteit in Washington DC steeg in de jaren Trump
en daalde in de jaren Biden

Washington DC: moorden stegen na aantreden Trump en daalden na aantreden Biden

Ik heb even de cijfers van Washington DC gepakt. De cijfers zijn inderdaad duidelijk slechter dan van het totaal in de VS en nog altijd reden tot zorg. Maar tussen 2016 en 2021 (Trump 1) steeg het aantal moorden en dat is gedaald sinds Biden (2021- 2024) aantrad.

	Moorden in Washington DC
1990		472	1 op 1286 mensen
2016		136	1 op 5031 mensen Start Trump 2017
2021		226	1 op 2964 mensen Start Biden 2021
2024		187	1 op 3755 mensen

Overigens zijn er ergere steden, bijvoorbeeld St. Louis met 1 per 1562 mensen, maar dat ligt in Tennessee, een vooral Republikeinse staat (St. Louis heeft wel een Democraat als burgemeester). Bovendien had daar niet een medewerker van Trump te maken met criminaliteit. En misschien wil Trump wel het leger bij hem in de buurt hebben?

Hoe dan ook: Trump maakt gebruik van de vertraagde publieke verontwaardiging en zet het leger in terwijl de cijfers verbeteren.

P.S. Ook het asielprobleem is een voorbeeld. Het aantal asielaanvragen in de EU piekte tijdens de migrantencrisis van 2015-2016. Juist na de piek, tussen 2016 en nu, is de politieke en maatschappelijke ophef over immigratie tot een kernissue uitgegroeid. De PVV kreeg een enorme winst in 2023 met een campagne die grotendeels draaide om immigratie, jaren na de eigenlijke piek. Maar ook AfD (Duitsland) & Rassemblement National (Frankrijk) boekten grote successen in de jaren na de crisis, door te blijven hameren op een probleem dat op dat moment statistisch gezien minder urgent was.

PVV: Geen ambitie om Nederland te veranderen

Laat ik dan toch maar het PVV programma bespreken. Momenteel in de Kamer en in de peilingen de grootste partij. Het programma van de PVV beperkt zich niet tot 10 punten, maar is zowaar 39 pagina’s lang. In het voorwoord niets over de regering die de PVV mogelijk maakte, helemaal niets! Gebruikelijk is dat de grootste partij die regeerde het kabinetsbeleid verdedigt, maar hiervan is niets te bekennen. Het laatste kabinet hoort blijkbaar thuis in de reeks van het (zoals de PVV het noemt:) decennialange links-liberale beleid dat de erbarmelijke staat van ons land heeft veroorzaakt. Het tienpuntenplan op een A4 waarmee de PVV start laat alleen de haat tegen asielzoekers en andere vreemdelingen zien. Het programma dat daarna volgt is uitsluitend een poging om er bij de stemwijzers beter uit te komen.

Nexit, maar niet een nexit in naam
Hoewel een uittreden uit de EU (Nexit) er niet letterlijk in staat, gaat de PVV zich isoleren. “Ook gaan we alle verdragen die ons dwarsbomen – zoals het VN-Vluchtelingenverdrag, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Europees Verdrag inzake Nationaliteit – opzeggen”. Geen wonder dat de PVV het nodig vindt “onze voedselvoorziening zoveel mogelijk in eigen land (te) houden”. Dat wordt minder soja importeren en hoge kosten voor de boeren, maar het klinkt natuurlijk goed. De PVV noemt de Nexit niet, maar is het mogelijk om te stellen “Voor de PVV is niet stikstof, maar zijn de stikstofregels hét probleem: Brusselse regels en nationale regels”. Ze gaan met de vuist op tafel slaan in Brussel, ook bijvoorbeeld voor de pulsvisserij. Hoe ze die Brusselse regels toch nog willen veranderen (ze probeerden het immers al in het PVV kabinet) staat er niet bij.

Geen wens om te regeren
Maar die Nexit gaat er natuurlijk niet komen. Uit het programma blijkt totaal geen wens om te gaan regeren. Overduidelijk staan er zaken in die niet kunnen en dan laat ik het gemak waarmee artikel 1 van de Grondwet genegeerd wordt er nog buiten. Met de PVV in het kabinet is de Spreidingswet, die gemeenten verplicht opvang te regelen, behouden. Toch staat in het programma: “in Nederland zijn er sinds de inwerkingtreding van de Spreidingswet protesten geweest, maar tóch worden azc’s vaak doorgedrukt door het lokale bestuur”. Dat is eigenlijk een oproep aan het lokale bestuur om de wet te overtreden.

Af en toe staan er van die kleinere opvallende punten in. De PVV gaat van alles keihard afstraffen, behalve groepsbelediging. Strafbaarstelling van “Groepsbelediging” wordt afgeschaft. Een aparte uitspraak in een lijst met maatregelen om harder te straffen. Of het puntje: elke auto mag op elke parkeerplek staan (dit om opladen van elektrische auto’s dwars te zitten).

Onbetaalbaar
Het programma is wat mij betreft ongewenst, maar misschien belangrijker voor de lezer: gespeend van elke realiteit en niet te betalen en daar maalt de PVV niet om. Er is geen enkele ambitie om Nederland te veranderen door deel te nemen aan een regering. Het wekt wel de schijn van een meer doordacht beleid: met bijvoorbeeld een hoofdstuk Koopkracht en Financiën.

Heeft de PVV misschien toch aandacht voor de financiën?

Het tegendeel is waar. Neem de gezondheidszorg. De PVV schaft het eigen risico volledig af èn zorgt ervoor dat de ziektekostenpremie hierdoor niet zal stijgen (kost 8 miljard per jaar). Daarbij komt de tandarts in het basispakket (3,7 miljard per jaar). Het aanbod gaat ook niet minder worden. Regionale ziekenhuizen behouden met spoedeisende hulp, intensive care en geboortezorg – indien nodig met financiële steun. Hier ligt een blanco cheque voor klaar: “De PVV heeft hiervoor geld gereserveerd”, waar en hoeveel weten we niet. Mantelzorgers worden betaald met een belastingkorting. Dure medicijnen worden sneller vergoed. Ook dieren worden niet vergeten: “Professionele Nationale Dierenambulance met uitrij-verplichting en opvangmogelijkheden” gaat ook wat geld kosten. En voor ouderen een subsidie voor de dierenarts.

Energie is ook zo’n uitgavepost. Wel wordt de strijd ingezet tegen niet-fossiele energie en subsidies daarvoor: de PVV schrapt alle uitgaven uit het Klimaatfonds (zit totaal nog 5 miljard in dat niet is toegezegd). “Warmtepompen, zonnepanelen, windturbines, laadpalen – het elektriciteitsnet kan al die gekkigheid helemaal niet aan”. Daar moeten we maar mee stoppen. “De PVV wil dat er geen enkele windturbine meer wordt bijgebouwd”. Sterker: “Windturbines waar omwonenden last van hebben en/of ziek van worden, worden afgebroken”. Dat gaat allemaal wel wat kosten. Want tegelijk willen ze nieuwe kerncentrales bijbouwen en windturbines afbreken. Kerncentrales bouwen duurt lang en kost nogal wat geld (1 miljard per jaar). Maar daarmee zijn we er niet. Btw op energie gaat omlaag van 21 naar 9% (2,1 miljard per jaar). En de PVV kiest voor verlagen van de brandstofaccijns in 2026 (1,5 miljard per jaar).

En de lijst houdt niet op, elk hoofdstuk is onbetaalbaar. Neem wonen. Hoe kunnen ze de huren met 10% willen verlagen (kost 2 miljard per jaar) en de hypotheekrenteaftrek handhaven? Het is niet duidelijk. De huren verlagen door de winstbelasting van woningcorporaties af te schaffen is niet genoeg en kost ook geld. Of in veiligheid: gevangenissen uitgebreid, het OM fors uitbreiden, want kan geen opportuniteitsbeginsel toepassen, harder straffen, langer straffen: hoeveel kost dat wel niet? Of koopkracht: geen verdere prijsverhogingen voor de trein, streek-OV behouden, schrappen BTW op boodschappen (alleen al het schrappen van BTW op groenten en fruit kost 1 miljard per jaar). Ze gaan ook het leger fors uitbreiden.

Dat betaal je allemaal niet door het klimaatfonds te schrappen, ontwikkelingshulp volledig af te schaffen (5 miljard per jaar als ook toezeggingen niet nagekomen worden) en de financiële steun aan Oekraïne te stoppen. Hoe ze alles wat ze willen ook gepaard willen laten gaan met bezuinigen op het ambtenarenapparaat is niet duidelijk. Want in bezuiniging op het ambtenarenapparaat menen ze geld te vinden. Toch ze vragen nogal wat maatregelen van ambtenaren. Er komen trouwens ook 10.000 agenten bij (1,3 miljard per jaar).

Strijd tegen woke en andersgelovigen
Niet alles kost geld. De strijd tegen woke wordt volop ingezet. “Handen af van onze geschiedenis, cultuur, identiteit, tradities en feesten; linkse haat tegen helden uit onze geschiedenis stoppen”. Zwarte Piet blijft. Excuses voor het slavernijverleden en de politionele acties intrekken. Ontslag van de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en racisme. Ook de strijd tegen andersgelovigen hoort blijkbaar bij onze cultuur. Verbod op het afleggen van de eed op Allah, verbod op het dragen van Islamitische hoofddoekjes in alle overheidsgebouwen, verbod op islamitische gebedsoproep en een algeheel Boerka-verbod. Turkije is een grote vijand: uit de Navo, buiten de EU, geen visumvrijstelling. Kent Wilders de vaderlandse geschiedenis die hij zo belangrijk vindt en de uitspraak "Liever Turks dan paaps"? Handen af van onze geschiedenis toch? Zijn de watergeuzen dan geen helden meer? 

Niet alles is slecht nieuws voor Islamitische strenggelovigen: De Week van de Lentekriebels schaft de PVV af in het basisonderwijs, net als alles in het onderwijs wat met politiek te maken heeft. En geen toegang tot vrouwentoiletten voor transpersonen. De strengere straffen passen ook goed bij strenggelovigen. Het zou allemaal nodig zijn om onze cultuur te redden. Dat er wat geld gevonden wordt door de NPO af te schaffen en het Koningshuis belastingplichtig te maken (geopperd in het hoofdstuk om onze cultuur te redden) helpt dan wel als een druppel op de gloeiende plaat.

Je vraagt je af of artikel 1 van de Grondwet niet ook past bij onze cultuur: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan. Dat onderdeel van onze cultuur hoeft dan blijkbaar weer niet te worden beschermd. Op alle mogelijke manieren wordt dit idee aangevochten.

Ondertekend door de voorzitter
Het programma is ondertekend door Geert Wilders “Voorzitter van de Partij voor de Vrijheid (PVV)”. Dat het enige lid van die partij ook nog de titel voorzitter moet dragen komt mij wat vreemd over. Hij zit vooral zichzelf voor.

Al met al is het programma van de PVV niet gericht om in de regering te komen en kun je je afvragen of het voor de kiezers uitmaakt of de PVV 1 of 30 zetels haalt. Wilders wil toch niet regeren en kan uit zijn regeringsperiode nergens iets trots als succes presenteren. Het geluid van de PVV kan ook met alleen de stem van Wilders in de Kamer gehoord worden.

Mijn (niet onpartijdige) besprekingen (van de concepten):
Programma PVV: hier: Geen ambitie om Nederland te veranderen en te regeren
Programma CDA: hier Management by speech
Programma GL PvdA: hier  Solidair maar waar is de wederkerigheid?
Programma D66: hier Ondernemend, progressief liberaal en technocratisch
Programma VVD: hier Is de VVD nog een volkspartij?
Programma JA21: hier: Onhaalbaar, rechts, met interessante punten
Programma SP: hier. Onbetaalbaar, maar met de vinger op zere plekken
Programma PvdD: hier. Fundamenteel, maar met veel verboden en duur
Programma BBB: hier: Wij moeten zelfvoorzienend zijn, maar het buitenland niet
Programma ChristenUnie: hier. Geen polarisatie en vol aandacht voor zorg en klimaat
Programma Volt: hier Kan Volt wel op tegen de machtsspelletjes
Programma SGP: hier SGP met de bijbel als kompas

Management by speech in het CDA

Bouwen aan vertrouwen heet het CDA programma. Je ziet in het CDA meer de balans terugkomen tussen ruimte voor ondernemers en oog voor zekerheid op de arbeidsmarkt voor werknemers dan ik bij andere partijen zag. Net als bij de VVD staat werken moet lonen expliciet als punt van aandacht. Maar anders dan bij de VVD zie je dat men werk minder als instrument voor economische groei ziet. Interessant is de aandacht voor waardevol werk (meer dan geld) en het belang van een “verend vangnet” voor wie buiten de boot valt. Of “In Nederland zijn we solidair met elkaar en hebben we gelukkig een vangnet van sociale zekerheid als levensgebeurtenissen leiden tot tijdelijk of langdurig verlies van werk”.

Fatsoenlijk
Het CDA noemt het beeld van de samenleving een fatsoenlijk land. Je ziet dat terug door het programma heen: we moeten netjes met elkaar omgaan, de overheid moet netjes met partners omgaan. Daarom is er ook aandacht voor overleg met de sociale partners en anderen. Waar de VVD de sociale partners noemt (1 keer) gaat het over een Groei- en Ondernemersakkoord. Het CDA lijkt het vleesgeworden poldermodel. Over de VVD schreef ik dat het richting de uitspraak van Thatcher gaat, there is no such thing as society. Hierin kiest het CDA diametraal anders “Zonder het ‘wij’ van de gemeenschap kan het ‘ik’ niet bestaan. Wij kiezen voor al die mensen die ons land mooier maken, die gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor hun buurt, school of natuur”.

Afhankelijk van de polder
De aandacht voor het milieu wordt daardoor wel afhankelijk van die polder. Waar andere partijen de toekomst meer proberen af te dwingen of te sturen, kiest het CDA eerder voor overleg. Het samenwerken met boeren en bedrijven om stikstofdoelen te behalen, ruimte voor luchtvaart gepaard met verduurzamen.

Eigenlijk kiest het CDA vaak niet: het is meer aan de polder. Denk aan zorgakkoorden, preventieakkoorden, welzijnsakkoord of een staatscommissie die voorstellen moet doen voor de toekomstbestendigheid van de zorg. Op gebied van het milieu is de keuze voor “bindende en wederkerige maatwerkafspraken met de grootste vervuilende bedrijven”. Vaak staan er mooie woorden. “Integratie krijgt vooral vorm in de ontmoeting tussen mensen. De ‘ander’ wordt een buurman, een klasgenoot of collega. Dat vraagt om een wederkerige houding”. Of: “werk geeft betekenis aan het leven van mensen”. Mee eens, overigens. Niet altijd wordt helder hoe dat gaat lukken. Maar dat past natuurlijk bij de filosofie dat je het met de polder doet. Er is een toekomstbeeld waarin meer verduurzaamd is, meer werkzekerheid, meer ruimte voor ondernemers en bestaanszekerheid, maar steeds is het idee om dat uit overleg met bedrijven en anderen voor elkaar te krijgen. 

CDA blijft een partij voor het gezin. Alle kindregelingen, kinderopvang en jeugdbeleid komen onder één minister die een jaarlijkse “Staat van het Gezin” uitbrengt. Het gezin komt vaak in woorden terug in het programma, maar een werkelijk ander beleid zie ik niet echt, anders dan dat het vaak een van de toetsstenen zal zijn bij beleid.

Wel rond kosten en belastingen strenger
Dat wil niet zeggen dat in het programma geen duidelijke maatregelen staan. Neem de extra “vrijheidsbijdrage voor iedereen” waarmee mensen “evenredig naar draagkracht bijdragen”, ik verwacht hierin geen progressief belastingtarief maar een percentage zoals de BTW. Dat is nogal wat. Er was wat ophef over de hypotheekrenteaftrek die afgebouwd wordt, zoals eerder bepleit door De Nederlandse Bank en de OESO. Misschien is het eerder vreemd dat dit nog niet gemeengoed is: de schulden van particulieren zijn hoog en door de hypotheekrenteaftrek kunnen de verkopers vooral een hogere prijs vragen.

Ook rond de zorg wordt meer van de eigen bijdragen verwacht. Dat is te zien aan een eigen bijdrage voor lichte jeugdzorg en het terugdraaien van de voorgenomen verlaging van het eigen risico in de zorg. 

Zo gaat het CDA in veel opzichten gelijk op met de VVD. De partij pleit voor minder regels (minstens 20%) en mensen moeten meer zelf doen en meer zelf betalen. Nederland is niet strenger dan de rest van de Europese Unie. Het vestigingsklimaat moet beter. Het behoud van de expatregeling is zo’n maatregel die gericht is aan steun voor ondernemingen. Er wordt streng gehandhaafd op rechtmatige uitoefening op het demonstratierecht. Maar de toon en aandacht voor het meenemen van de gemeenschap is wezenlijk anders. Ook zie je dat het CDA grenzen stelt. Het CDA blijft tegen het strafbaar stellen van illegaliteit, maar het wordt wel strafbaar als je uitgeprocedeerd bent om niet mee te werken aan terugkeer.

Middenpartij die regeert per management by speech
Volgens het CDA is economische groei geen doel op zich: “een toekomstbestendige economie is duurzaam, inclusief en innovatief” en “we zijn solidair met elkaar”. Dit alles plaatst het CDA in het politieke midden met rechts de VVD en links GroenLinks-PvdA. Met D66, Volt en CU moet daar een kabinet van te maken zijn. 

Het is wel vaak management by speech.

Mijn (niet onpartijdige) besprekingen (van de concepten):
Programma PVV: hier: Geen ambitie om Nederland te veranderen en te regeren
Programma CDA: hier Management by speech
Programma GL PvdA: hier  Solidair maar waar is de wederkerigheid?
Programma D66: hier Ondernemend, progressief liberaal en technocratisch
Programma VVD: hier Is de VVD nog een volkspartij?
Programma JA21: hier: Onhaalbaar, rechts, met interessante punten
Programma SP: hier. Onbetaalbaar, maar met de vinger op zere plekken
Programma PvdD: hier. Fundamenteel, maar met veel verboden en duur
Programma BBB: hier: Wij moeten zelfvoorzienend zijn, maar het buitenland niet
Programma ChristenUnie: hier. Geen polarisatie en vol aandacht voor zorg en klimaat
Programma Volt: hier Kan Volt wel op tegen de machtsspelletjes
Programma SGP: hier SGP met de bijbel als kompas

Een progressief middenkabinet? Ik zie dat de diverse partijen elkaar kunnen verbeteren en aanvullen.

Is de VVD nog een volkspartij?

 

Ik heb zojuist het verkiezingsprogramma van de VVD bekeken. Wat opvalt is een strakkere inzet op missie 1: radicale economische groei. Nederland moet de sterkste economie van Europa worden. Groei is het toverwoord. De VVD sprak in 2023 van “grote kwesties zoals de ongeremde immigratie, zware criminaliteit, steeds beter zichtbare klimaatverandering en de aanval op Oekraïne”. Nu is het echt gericht op de harde lijn van minder overheid en meer ondernemers. Het inbrengen van optimisme is mooi, maar dat optimisme om de sterkste economie te worden wordt vooral verwacht als gevolg van dingen niet meer doen.

Samenwerking, samenleving?
Waar een samenleving bouwt op de peilers van handhaving, concurrentie en samenwerking is de peiler van de samenwerking geminimaliseerd. De VVD legt dan ook een veel sterker accent op eigen verantwoordelijkheid, activering en “orde op zaken”: een kleinere en strengere overheid.

Terecht maakt de VVD zich zorgen over de betaalbaarheid van voorzieningen als de AOW, de WAO en de gezondheidszorg. Maar een term als “bestaanszekerheid” is verdwenen. De nadruk ligt op werken moet lonen, concurrentie als oplossing, orde moet worden gehandhaafd, respect afgedwongen. 

Wonen
Wonen? De manier om woningnood op te lossen is meer te bouwen en flink regels te schrappen. De aaandacht gaat wel naar koopwoningen. “De sleutel van jouw eigen koopwoning is de sleutel tot vrijheid.” Ja, huurwoningen worden ook benoemd, particulieren moeten ook willen investeren in huurwoningen, er moet gebouwd worden door woningcorporaties. Hier komt de VVD wel met regels zoals de verplichting voor corporaties om meer sociale huurwoningen te bouwen maar ook om te verkopen. “Elke huurder krijgt het wettelijk recht om de eigen grondgebonden sociale huurwoning te kopen.” Hierdoor zal het bezit van de woningcorporaties verder een inefficiënte lappendeken van bezit worden.

Mensen met minder kansen redden zichzelf
De VVD heeft het daarmee opgegeven om ook mensen met minder kansen een (politiek) thuis te bieden. In 2023 was ook al duidelijk dat werken moest lonen. Maar daar lazen we nog “Kinderen kunnen er niks aan doen dat zij in armoede geboren worden. We willen dat nog meer kinderen dan nu de armoede ontgroeien. Zij verdienen gelijke kansen. We steunen gezinnen met kinderen”. Zoek je nu naar “kinderen” dan lees je vooral “ook kinderen met bijzondere talenten of behoeften verdienen een passende plek” Daarbij worden topsporters, hoogbegaafde leerlingen expliciet benoemd naast kinderen die extra ondersteuning nodig hebben. De VVD wil die kinderen "uitdagen".

Beroep op solidariteit: bezuinigen
Solidariteit, waarvan het programma van GroenLinks-PvdA doordrongen is, komt nauwelijks voor. Ja, twee keer “Om de collectieve solidariteit in het Nederlands zorgstelsel te behouden moeten we een groter beroep doen op de individuele verantwoordelijkheid van iedere Nederlander” en “Europese solidariteit betekent ook dat de EU zelf een bijdrage levert om te bezuinigen”. Zodra de term solidariteit wordt genoemd gaat het om bezuinigingen.

De hogere kosten voor defensie worden dus betaald door te bezuinigen op de sociale voorzieningen. In 2023 zag je meer terug van de pogingen om een partij te blijven voor iedereen, een echt volkspartij te zijn op rechts. In 2025 is dat verdwenen. Je vraagt je af wat de VVD nog ziet als “samenleving”.

In het programma klinkt de roep van Margareth Thatcher door “there is no such thing as society”. Dat helpt de kiezer wel om verschil te blijven zien in het midden. Het lijkt niet allemaal op elkaar: D66, CDA, GroenLinks-PvdA onderscheiden zich daarin duidelijk van de VVD. Voor de kiezer is dat winst.

Tabeloverzicht bestaanszekerheid

Thema	VVD 2023	VVD 2025
Rondkomen & werkende armen	We stellen onszelf het doel om werkende armoede zo snel mogelijk terug te dringen. We verhogen het minimumloon	Minder directe aandacht op “werkende armen”; meer via “werken moet lonen” en activerend beleid.
Kinderen en armoede	We willen dat nog meer kinderen dan nu de armoede ontgroeien. We steunen gezinnen met kinderen	Kinderen die extra ondersteuning nodig hebben moeten geactiveerd worden
Toeslagen & uitkeringen	Stabiele ondersteuning via toeslagen én loonstimulering. Op termijn afschaffen toeslagenstelsel	Toeslagenbeleid aanscherpen. Handhaving gemeenten verplichten. Automatische indexatie afschaffen. Toeslagenstelsel uiteindelijk afschaffen
Dakloosheid	We bestrijden dakloosheid, we bieden passende hulp en ondersteuning.	Geen aandacht

---

Mijn (niet onpartijdige) besprekingen:
Programma PVV: hier: Geen ambitie om Nederland te veranderen
Programma CDA: hier Management by speech
Programma GL PvdA: hier  Solidair maar waar is de wederkerigheid?
Programma D66: hier Ondernemend, progressief liberaal en technocratisch
Programma VVD: hier Is de VVD nog een volkspartij?
Programma SP: hier. Onbetaalbaar, maar met de vinger op zere plekken
Programma PvdD: hier. Fundamenteel, maar met veel verboden en duur
Programma ChristenUnie: hier. Geen polarisatie en vol aandacht voor zorg en klimaat
Programma Volt: hier Kan Volt wel op tegen de machtsspelletjes
Programma SGP: hier SGP met de bijbel als kompas

Solidariteit, maar waar is de wederkerigheid bij GroenLinks-PvdA?

 

Het nieuwe verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA start met ‘Het is tijd voor solidariteit’. Solidariteit is een belangrijk begrip. Het is de sociale lijm in een samenleving. Terecht stelt het programma “Verdeeldheid heeft nog nooit iets opgeleverd; samenwerken wel”. Mooi. Wat ik mis, vooral bij de grootste kostenpost van de overheid, is de wederkerigheid.

Solidariteit èn wederkerigheid
In een solidaire gemeenschap hoef je niet constant af te rekenen; er is een algemeen vertrouwen dat hulp en steun wederzijds zijn op de lange termijn. Het programma van GL - PvdA is een reactie op het doorslaan in liberalisering, eigen verantwoordelijkheid en individualisering. Het slaat echter ook door omdat er niets staat over de wederkerigheid die bij solidariteit hoort. 

Zoals solidariteit uit beeld is bij rechts, is wederkerigheid uit beeld bij links.

Solidariteit is minder populair dan vroeger omdat de solidariteit anoniemer is dan vroeger. Denk terug aan het ontstaan van de oude brandverzekering, waarbij boeren samen geld in een pot stopten om degene die getroffen werd door brand te helpen zijn boerderij weer op te bouwen. Prachtig! Maar wat te doen met mensen die alleen profiteren en niet het hunne doen om te voorkomen dat hun boerderij in brand vliegt? Daar komt de wederkerigheid. Daar werd vroeger óók streng op gelet. Preventie is jouw verantwoordelijkheid om mee te kunnen doen met de verzekering. Meer dan vroeger is nu onbekend wat mensen zelf doen om de kosten te beperken. Dat is precies de oorzaak geweest van de vermindering van de steun voor door de overheid georganiseerde solidariteit: geven we niet aan profiteurs?? Wil je meer rekenen op solidariteit, dan vraagt dat meer dan alleen optreden van de overheid en bekostiging uit herverdeling tussen rijk en arm en gezond en ziek. Het is nodig dat ontvangers ook een verantwoordelijkheid nemen.

Wederkerigheid bij GroenLinks-PvdA
De wederkerigheid is deels terug te vinden in het programma: als je veel winst maakt doordat Nederland goede wegen, goed onderwijs en goede zorg heeft, is het logisch om daar een grotere bijdrage aan te leveren. Bij de bijstand en andere inkomensvoorzieningen komt het ook terug. “Mensen voor wie regulier werk (nog) niet haalbaar is, worden begeleid naar vrijwilligerswerk, een sociale werkvoorziening, beschut werk en basisbanen”. Dat is nogal verbloemd, maar het staat er wel: je gaat je wel inzetten op een andere manier. Ook als het gaat om uitkeringen als de WIA, er moet wel echt gekeken worden wat je kunt doen, maar “het beoordelen van wat iemand nog kan gebeurt met oog voor de menselijke maat.”. Ook bij nieuwkomers is de verwachting dat zij zich inzetten “Nieuwkomers doen direct mee en leren de taal”.

Geen wederkerigheid in de zorg
Bij de zorg zie ik problemen. Daar is de wederkerigheid echt verdwenen uit het programma. “Solidariteit is onze basis. Dat betekent dat mensen die gezond zijn solidair zijn met mensen die ziek worden. Iedereen betaalt eerlijk mee aan de zorg. We leggen geen rekening neer bij mensen die ziek worden.” Begrijpelijk.

Maar is het voldoende wederkerig? Want mensen willen weten of mensen die een beroep doen op zorgvergoeding die ook echt nodig hebben. Niet voor niets staan er vaker meldingen bij zorginstellingen dat er een wegblijftarief in rekening wordt gebracht als mensen meer dan eens niet afbellen als ze niet op hun afspraak komen. Dat is echt een serieuze klacht over de zorg. Denk niet alleen aan het niet op komen dagen bij afspraken, maar ook aan gewoon doorroken als je moet stoppen, je pillenkuur niet afmaken of voor de zekerheid diverse scans eisen terwijl alle experts zeggen dat het niet nodig is. Dat is niet solidair! Groeiend beroep op de zorg lijkt niet als een probleem te worden gezien.

Het huidige systeem van eigen risico is niet goed. Als iemand een dure behandeling heeft, is hij zijn eigen risico in één keer kwijt en dat gaat om veel geld. Het zou beter zijn als er per behandeling of medicijn maar een deel van je eigen risico zou afgaan. Dan blijft er een moment om je af te vragen: is dit echt nodig? wat doe ik om kosten te voorkomen? Hier geeft de partij niet thuis.

1 op de 7 jongeren krijgt jeugdzorg zonder enige check op noodzaak
Of neem de jeugdzorg “ We zorgen voor voldoende laagdrempelig aanbod en stoppen met het onnodig medicaliseren van mentale problemen door hulp ook beschikbaar te laten zijn zonder diagnose of stoornis”. Er komt ook geen eigen bijdrage in de jeugdzorg als het aan GL-PvdA ligt. “Kinderen die hulp nodig hebben, moeten die hulp gewoon krijgen”.

Klinkt goed, maar 1 op de 7 jongeren tot 18 jaar krijgt jeugdzorg! En deze (vooral lichte) zorg groeit heel hard. In het jaar 2000 ging het nog om 1 op de 27 kinderen. Zou het kunnen dat men te makkelijk en snel een beroep doet op jeugdzorg? En zou het kunnen dat achter het beroep op jeugdzorg heel andere problemen liggen? Zeggen we te snel dat professionele jeugdzorg nodig is? Experts maken zich hier zorgen over en pleiten voor een andere aanpak (hier of hier). Kortom: jeugdzorg gaat niet gepaard met wederkerigheid. Hulp zonder diagnose of stoornis is gespeend van elke check op wederkerigheid. Dat kan echt niet!

Te weinig echt doordachte solidariteit
Het programma pleit voor solidariteit in reactie op de trend van liberalisering en individualisering. Maar deze solidariteit is niet goed doordacht. 

Als je alle zorguitgaven van alle overheden samen optelt, is de zorg de allergrootste uitgavepost van de Nederlandse overheid als geheel. Op dat gebied is niets terug te zien van wederkerigheid. Natuurlijk kun je twijfels hebben bij een eigen bijdrage (die in Nederland al laag is vergeleken met andere landen), maar wat moeten mensen dan zelf doen om het beroep op de zorg te beperken? Daar zwijgt GroenLinks-PvdA over. Terwijl dat negeren van de wederkerigheid mogelijk de aanleiding was voor het afbreken van solidariteit georganiseerd door de overheid.

P.S, Mijn blog uit 2015 over zichtbare solidariteit en wederkerigheid .

Let op: bij GL-PvdA concentreerde ik mij op de solidariteit, het blijft verder een degelijke progressieve partij met zorgvuldige kijk op de overheidsfinancien. Daarna heb ik andere programma's gelezen en besproken: 

Mijn (niet onpartijdige) besprekingen (van de concepten):
Programma PVV: hier: Geen ambitie om Nederland te veranderen en te regeren
Programma CDA: hier Management by speech
Programma GL PvdA: hier  Solidair maar waar is de wederkerigheid?
Programma D66: hier Ondernemend, progressief liberaal en technocratisch
Programma VVD: hier Is de VVD nog een volkspartij?
Programma JA21: hier: Onhaalbaar, rechts, met interessante punten
Programma SP: hier. Onbetaalbaar, maar met de vinger op zere plekken
Programma PvdD: hier. Fundamenteel, maar met veel verboden en duur
Programma BBB: hier: Wij moeten zelfvoorzienend zijn, maar het buitenland niet
Programma ChristenUnie: hier. Geen polarisatie en vol aandacht voor zorg en klimaat
Programma Volt: hier Kan Volt wel op tegen de machtsspelletjes
Programma SGP: hier SGP met de bijbel als kompas

Een progressief middenkabinet? Ik zie dat de diverse partijen elkaar kunnen verbeteren en aanvullen.

Make the American Debt Bigger than Ever

Invloed accepteren van Russische oligarchen, op de pof leven, geen eerbied hebben voor de regels die gezamenlijk met anderen zijn afgesproken, geen voorspelbare werkwijze: de regering van Trump lijkt nogal sterk op de bestuurlijke wanorde bij Vitesse. Laten we eens inzoomen op de schulden van de VS. Daar hebben kiezers meestal weinig zicht op, maar die hebben wel veel invloed voor de toekomst van het land.

De Amerikaanse schuld groeide van minder dan $1 biljoen in 1980 tot meer dan $36 biljoen in 2025. Onder Republikeinse presidenten (Reagan, Bush Sr., Bush Jr., Trump) steeg de schuld door belastingverlagingen, defensie-uitgaven en COVID-maatregelen. Onder Democratische presidenten (Clinton, Obama, Biden) steeg de schuld, vooral door economische stimulering en pandemieherstel. Beide partijen verhogen dus de schuld. Clinton en Biden hebben de beste track-record. 

Misschien is het beste de schuld weer te geven als percentage van het BBP: zie hieronder (Let op: steeds bij elk punt weergegeven welke president aan het eind van de periode zat.)

Schuld VS als percentage BBP

Inmiddels is de verwachting dat de schuld oploopt tot 117% van het BNP in 2030. De grootste groei van de schuld was onder Trump 1. De groei onder Trump 2 zal weer exemplarisch zijn voor zijn beleid: in absolute termen groter dan bij andere presidenten en mischien in percentage van het BBP ook. De VS hoort inmiddels in het rijtje van Griekenland, Italië, Portugal en Frankrijk, die in de EU nogal onder vuur liggen vanwege hun onverantwoordelijke begrotingsbeleid.

Nederland heeft overigens een betere track record. Hieronder een grafiek van Nederland versus de VS: 

Schuld als percentage BBP NL versus VS

Het gevolg is dat financiers meer vertrouwen hebben in de leningen aan Nederland dan die aan de VS, en Nederland dus een lagere rente hoeft te betalen voor leningen. Een staatsobligatie van Nederland levert 3,3% op, de VS 4,9%. Beleggers lenen dus pas geld aan de VS als er een hogere rente wordt geboden dan voor Nederland, zelfs voor Griekenland. Ik verwacht dat het volgende kabinet in Nederland de schuld zal laten groeien om de extra uitgaven aan defensie te kunnen betalen. Dat kan ook heel goed gezien de uitgangspositie. Feitelijk is Nederland goed voorbereid om om te gaan met tegenslagen.

De kiezers van Trump merken dit nog niet. Hun hypotheekrente gaat wat omhoog als ze een huis kopen. Rijken betalen minder belasting. Wie producten uit andere landen koopt betaalt meer belasting. Er wordt bezuinigd op medicare. Pas nadat Trump is vertrokken zal blijken dat er harde ingrepen nodig zijn om de staatsfinancien weer op orde te brengen. De hoop is gericht op economische groei, maar in de praktijk groeit de schuld steeds harder dan de economie groeit.

Bezuinigen op sociale zekerheid, hoge inflatie, afbraak vertrouwen in de VS
De reactie van Trump zal mogelijk zijn druk op de centrale bank te verhogen om de rente te verlagen en zo de schuld betaalbaar te houden, waardoor de inflatie oploopt. En met die inflatie gaat het al niet zo goed. Eigenlijk het Erdogan-scenario (hyperinflatie, waardoor de schuld minder waard wordt). De mensen die afhankelijk zijn van medicare en sociale programma's zijn dan de dupe. Typisch handig voor populisten: er is geen bezuinigingsingreep van de president, maar doordat alles duurder wordt vermindert de waarde van de sociale programma's. 

Maar er zijn andere mogelijkheden. Zo heeft Trump in interviews gesuggereerd dat de VS schulden zouden kunnen "herfinancieren" of "afkopen" als ze "uit de hand lopen", waarbij hij verwees naar een deal maken tegen een lager bedrag. Ook de econoom Stephen Miran, die net voorgedragen is voor het Fed-bestuur, heeft (achter de schermen) gesuggereerd dat handelspartners gedwongen moeten worden om bij te dragen aan de financieringsbehoeften van de Verenigde Staten door middel van dwangmechanismen, zoals "heronderhandelen" van de schulden. We kennen Trump's manier van onderhandelen: met het mes op de keel van de ander. De meeste economen zien dat als een kernbom gooien op het financiele systeem. Een heronderhandeling zou het vertrouwen in de VS onmiddellijk vernietigen. Beleggers (inclusief pensioenfondsen, centrale banken en landen zoals China en Japan) zouden twijfelen of de VS nog betrouwbaar is. Pensioenfondsen zouden het schip ingaan en enorme verliezen leiden. (Miran heeft overigens liever stevige bezuinigingen op sociale programma's en medicare dan inflatie.)

Trump aanhangers denken vooral over het beteugelen van immigratie en het dwars zitten van Democraten. Zij denken dat Amerika groots wordt, maar zijn net als Trump gericht op de korte termijn.  Make the American Debt Bigger than Ever, zou een correctere slogan voor Trump zijn. De gevolgen zouden heel wat verder gaan dan de straf voor Vitesse, de emoties en woede ook.