donderdag 14 juni 2018

Dealmaking en de politicus Trump


Nu de voorspelde chaos sinds het aantreden van Trump is uitgebleven is het goed om te kijken wat er goed en wat er niet goed is aan de regeerstijl van Trump. De stijl is heel anders dan we in de westerse wereld gewend zijn. Trump is onvoorspelbaar, gericht op het maken van deals. En hoe negatief je ook kunt zijn over Trump: hij maakt wel wat los. Hij doet bijvoorbeeld wat hij heeft gezegd. Maar hebben de Amerikanen er baat bij?

De deal en de staalindustrie
Dat is zeer de vraag. De mensen uit het midwesten die werken in de staalindustrie kunnen denken dat de bescherming van de staalbedrijven  hen verder helpt. Dat is echter niet zo simpel. Veel van het staal dat de VS importeren komt uit Europa. Daar is geen sprake van dumping, maar van beter op maat produceren om de Chinezen te slim af te zijn. De Amerikaanse autoindustrie gebruikt dat staal en er is niet altijd een goed Amerikaans alternatief. Let wel op! De staalindustrie zelf levert niet veel banen, de verwerking van staal wel. Die industrie heeft er geen baat bij. Hier is overigens sprake van geen deal: de deals die er waren zijn opgezegd in de hoop te kunnen komen tot een betere deal waarbij de partnerlanden de tarieven verlagen. De importheffingen gaan geen positief overall effect laten zien. 

De deal over winsten
De mensen van de beurs en de rijke Amerikanen hebben wel een deal. De verlaging van de belasting was vooral voor hen zeer gunstig. Of de beurs nog door zal groeien is de vraag. In veel gevallen daalde de beurs in het tweede regeringsjaar van een president. Hier was wel  sprake van een deal met de senaat. De deal is gesloten op kosten van de belastingbetalers of de mensen die het moeten hebben van de Amerikaanse overheid. De werkloosheid is inderdaad erg laag, maar dat is een soort Keynesiaanse stimulering op kosten van de overheid. Stimulering is te bespreken, maar alleen als dat echt nodig is. Het tekort loopt nu fors op terwijl er sprake is van economische voorspoed. Het positieve effect komt terecht bij de rijksten. Tja, als je dat wilde is dat een zichtbaar resultaat. Maar er zijn bedrijven die hun geld terughaalden naar de VS. Dat was wel een mooi resultaat voor de VS.

De deal met Noord-Korea
Met Noord Korea is er ook geen deal, alleen de fire and fury die dreigde is voorlopig van tafel (wie hadden dat ook alweer ingezet? O, ja, de twee dealmakers). Qua gezag is de non deal een opsteker voor Noord Korea. Het is goed mogelijk dat de economische boycot die niet leek te werken gestopt wordt. De legeroefeningen van de VS gaan stoppen, dat is in het voordeel van de belastingbetaler. Al met al is hier weinig over te zeggen. We zouden ons wel af moeten vragen of doorgaan op de oude weg beter was dan deze deal van Trump.

Besturen van een land is wat anders dan deals sluiten
Maar wat doe ik nu? Ik ga mee in de beoordeling van politici op de deals die ze sluiten! De vraag is niet of de Amerikanen baat hebben bij deals, maar of de regering van Trump welvaart en welzijn verhoogt, to live long and prosper. Want dat is het doel, niet het sluiten van deals!  Politiek gaat eigenlijk over verdeling van schaarste en het besturen van een land, zodanig dat groepen in vrde en welvaart met elkaar samen kunnen leven. Politiek gaat ook over het beslechten van verschillen van mening die voldoende ernstig zijn om een sociaal conflict te veroorzaken. Dan helpt de onvoorspelbaarheid van Trump niet.

Besturen moeten niet onvoorspelbaar zijn!
Onvoorspelbaarheid is leuk als je een deal wilt afdwingen van een ander, maar is op allerlei manieren slecht voor het bestuur van een land. Voorspelbaarheid wekt vertrouwen en vertrouwen is het cement om samen te leven. Centrale banken doen hun best om voorspelbaar te zijn omdat de economie er baat bij heeft. Onvoorspelbaarheid betekent niet dat je nooit verandert, maar dat je probeert die veranderingen voorspelbaar te maken zodat partijen zich er op kunnen voorbereiden. Zo kun je gewenst gedrag stimuleren. Onvoorspelbare ouders zijn bijvoorbeeld heel slechte opvoeders en onvoorspelbare landen zijn economisch zwak. Trump doet weliswaar wat hij heeft gezegd (deals maken, immigranten aan de grens geen visa geven, importtarieven verhogen), maar dat is wat anders dan economische voorspoed brengen, de komst van illegalen stoppen: doen wat je zegt is heel wat anders dan het resultaat krijgen dat je belooft.

De Trump-stemmers zijn niet beter af
De boze witte mannen die op Trump stemden hadden een punt, ze leefden korter, waren vaker verslaafd en hadden slechte economische vooruitzichten dan de niet-Trump-stemmers. Dat is nog steeds zo. Schofferen van je medestanders zoals bij de G7 lijkt een leuk staaltje van zelfvertrouwen van Trump, maar krijgt uiteindelijk nare gevolgen. Die gaan misschien wel het eerst zichtbaar worden in het midwesten bij de Trumpstemmers.


woensdag 16 mei 2018

Hype van zelfredzaamheid


Onderzoeksbureau Gartner probeert bedrijven elk jaar inzicht te geven in nieuwe technologieën en toepassingen en wat die gaan betekenen. Want je hoort wel van alles, maar soms is een nieuwe ontwikkeling een hype (hoge, overtrokken verwachtingen), soms is het een onderliggende stevige trend met enorme impact die juist onderschat wordt. Zo'n inschatting kunnen we ook maken van zelfredzaamheid. 

Er zit namelijk een systeem in. Eerst is men overmatig enthousiast en alles zal gaan veranderen, de praktische problemen worden vergeten. Daarna daalt het enthousiasme en ziet iedereen alleen maar problemen. Vóór dat moment moet je als belegger je aandelen hebben verkocht! Een portefeuillemanager van Robeco schreef er pas over en dacht bracht mij op een idee. Hoe zit het met de hypecycle van de zelfredzaamheid?

Participatiesamenleving
In 2013 sprak koning Willem Alexander over de participatiesamenleving. Hij gaf aan “dat de klassieke verzorgingsstaat langzaam maar zeker verandert in een participatiesamenleving. Van iedereen die dat kan, wordt gevraagd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving”. Dat was ook goed, en gaf een enorme vlucht om na te denken over wat mensen zelf kunnen doen en hoe de resultaten beter worden als mensen zelf meedenken aan oplossingen voor hun problemen. Inmiddels zitten we in 2018. De grenzen van de zelfredzaamheid kwamen steeds duidelijker naar voren. Inmiddels is het begrip geen hype meer. In de hypecyclus zitten we inmiddels wat verder.

Hype van participatie
Wat zei nu de Robeco belegger? De eerste fase is erg risicovol (innovation trigger). Er kan veel verdiend worden, maar de risico's zijn ook groot omdat er nog veel niet is uitgeprobeerd en dus ook veel zal mislukken. In die tijd werd de Wmo overgeheveld naar de gemeente. De gemeente kon beter afwegen welke zorg nodig was. Ook het begeleiden van jonggehandicapten naar de arbeidsmarkt kon beter in de gemeente aangepakt en het idee was dat mensen veel meer zelf kunnen. 

Daarna volgt de fase van de peak of inflated expectations. Dat was misschien wel het moment van 2013, iedereen kon eerst zelf veel doen! Gemeenten rekenden zich rijk en aan de Wmo werd veel te weinig geld toegerekend. Ook de participatie van arbeidsgehandicapten en de mogelijkheden van de wet werk en bijstand werd overschat. De sociale werkplaatsen leken ook zomaar weg te kunnen. De hype leek voor alles een oplossing te hebben, maar de praktijk zou lastig blijken.  Dit was het moment dat de Robeco analist aangaf als het moment dat je niet je geld moet steken in deze ontwikkeling. 

Trough of disillusionment 
Heel veel mensen kunnen niet eens een keukentafelgesprek voeren over wat ze wel en niet kunnen. Er moet extra geld naar de Wmo,  Veel jonggehandicapten komen niet aan de bak buiten de sociale werkplaatsen. Tienduizenden jonggehandicapten zitten momenteel thuis zonder werk en inkomen. Hun aantal is snel gestegen sinds de verantwoordelijkheid voor jonggehandicapten bij de gemeenten is neergelegd 

Nu gaat de echte kracht blijken van zelfredzaamheid
Na de instorting komt het moment om er als belegger in te stappen. Dat is de "slope of enlightenment" volgens het model van Gartner. Ik zou mij kunnen voorstellen dat dat moment nu is. In de basis is het idee namelijk niet slecht. Als mensen zelf meedenken over de oplossing voor hun probleem, is de kans groter dat de oplossing ook aanslaat. Natuurlijk kan dat niet bij iedereen, maar je zou ook niet meer terug willen naar de tijd dat mensen niet hoeven mee te denken over oplossingen. Nee, het kan niet overal, maar wat een kansen zijn er wel! Ondertussen blijven mensen hangen in hun teleurstelling dat niet alles kan (of hun pessimistische voorspelling dat het hele concept niet klopt). 

Ik hoop dus ook niet dat de Wajong terugkomt en we mensen gewoon een uitkering geven om er van af te zijn. Ik was het wat dat betreft erg eens met Heleen Mees, die stelde "je kunt het als een teken van beschaving zien dat zoveel mensen met een arbeidshandicap thuis zitten, maar ik vind het asociaal." (vlkskrnt 16 mei 2018). 

Nee, niet alles kan, maar vertrouw er op dat er veel meer kan dan nu.  

Over roken bij pasgeborenen en topsalarissen


Het is al heel lang bekend dat roken ook slecht is voor de meerokers. Ook is het bekend dat roken slecht is als je zwanger bent. Toch riep het meeroken en het roken tijdens zwangerschap vroeger minder verontwaardiging op. Het komt er op neer dat als iedereen rookt in het bijzijn van baby’s, de ergernis daarover kleiner is dan over de laatste zondaar die nog rookt. De verontwaardiging is omgekeerd evenredig met de schade die in totaal wordt aangebracht.

Dat zie je ook bij hondenpoep. Als iedereen zijn hond zomaar laat schijten, is de ergernis kleiner dan als de meeste mensen inmiddels netjes met een zakje voor de poep hun hond uitlaten.
Het lijkt alsof mensen de hoop opgeven dat hun ergernis er enigszins toe doet als een verschijnsel breed voorkomt. Een soort zelfbehoud: ik kan mij beter druk maken over andere zaken.

Verandering vraagt verandering in perceptie
Toch is dit een belangrijk gegeven als je iets wilt veranderen. De eerste verandering is het moeilijkst. Waar het op neer komt is dat het gemakkelijker wordt om die ene roker te zien als fout. De perceptie van een roker bij een pasgeborene is volstrekt veranderd.

Vrijwel niemand rookt bij pasgeborenen nog, hoe gek kun je zijn als je dat toch doet?

Of bij andere veranderingen: in de grote stad accepteert vrijwel iedereen homoseksualiteit. Inmiddels is er in brede kring verontwaardiging als mensen dat niet meer als acceptabele seksuele voorkeur accepteren. Ook hier is het gemakkelijk om mensen die dat niet accepteren te zien als fout, vooral als het mensen zijn die je in de dagelijkse omgeving minder vaak tegenkomt. Tegelijk is het niet vreemd dat in kringen waar homoseksualiteit verborgen is en algemeen veroordeeld, de acceptatie door individuen niet gemakkelijk verandert. Dat kun je individuen nauwelijks kwalijk nemen.

Want andersom kun je in een omgeving zitten die iets normaal vindt, wat een grote groep mensen die je nooit spreekt fout vindt. Hier heeft een wet of een rechterlijke uitspraak weinig invloed op de gedachten van mensen. Je kunt dan dat groepje bekrompen noemen, maar dat zullen ze zelf niet zo zien. Ze worden omringd door mensen die er net zo over denken als zij en zullen de anderen eerder zien als decadent of goddeloos.

Hoge inkomensverschillen
Denk aan de 50% stijging van het inkomen van de topman van ING. Er is nu eenmaal een groep mensen die dergelijke hoge inkomens volstrekt normaal vindt. Zij hebben genoeg voorbeelden van mensen die veel meer verdienen dan meneer Hamers. Het is een cultureel afwijkend groepje mensen die dat vindt, maar ze komen elkaar tegen, bevestigen elkaar in hun denken en zijn grote inkomensverschillen volstrekt normaal gaan vinden. Iedereen verdient zoveel, als je minder biedt gaat het bedrijf er aan ten onder. Dat blijkt niet uit onderzoek, eerder is het omgekeerde waar: waar het verschil tussen de top en de rest van het bedrijf kleiner is, presteren bedrijven beter. Maar dat gaat aan de mensen rond de toppen van het bedrijfsleven voorbij.

Misschien sterker: als je in de raad van commissarissen van een groot beursgenoteerd bedrijf wil komen, dan moet aangetoond zijn dat je lang hebt rondgelopen in de kringen van beursgenoteerde bedrijven. Dan zal je het inmiddels volstrekt normaal vinden dat de topman  tot soms wel 100x het bedrag opstrijkt dat een gemiddelde medewerker krijgt. Het is bekrompen, maar iedereen om  je heen is aan die grote verschillen gewend.

Het is dan ook eigenlijk prachtig dat Jeroen van der Veer bij de Tweede Kamer zo eerlijk zei wat hem aan het hart ging. Van der Veer blijft van mening dat de 50 procent salarisverhoging juist was. Dat zou kunnen leiden tot een publiek debat. Maar vervolgens kwam het er niet van en bleef iedereen bij zijn eigen verontwaardiging. Jammer. Want eigenlijk moeten we niet praten over Hamers, maar over alle CEO's.

Iedereen zijn eigen bubbel
Nu iedereen in zijn eigen bubbel kan leven en bevestigd kan worden in zijn meningen blijkt dat feiten er minder toe doen dan we hopen. Vroeger toen we nog verzuiling hadden gingen de toppen van de zuilen met elkaar in overleg. Zij hadden alleen baat bij feiten waar ze het over eens konden worden. Opinies telden niet. En dat eens worden over de feiten heeft ons enorme economische voorspoed gebracht.

Feiten deden er toen toe om te overtuigen.

Terug naar de feiten.
De enige manier om een publiek debat te voeren is terug te gaan naar de feiten. Over sjoemelen met uitkeringen op kosten van werkenden (hier zullen we Jeroen van der Veer snel in mee krijgen), over de noodzaak om van het gas te gaan (hier had Van der Veer vast meer moeite mee), over de acceptatie van homoseksualiteit (hier zullen we de topman van Apple snel in mee krijgen), over klimaatverandering (kijk naar de cijfers van de herverzekeraars en huiver), over de noodzaak om het verschil tussen de gemiddelde verdiener en de topman te verkleinen (het is economisch slim om dat te doen, de best presterendebedrijven betalen hun CEO's relatief minder en uiteindelijk levert het arbeidsrust en maatschappelijk vertrouwen op). 

Het probleem nu is dat de media versnipperd zijn en dat er weinig tijd is om je te verdiepen in de feiten. We zien dus vooral allerlei opinies. Zoals de Engelsen zeggen: opinions are cheap, facts are expensive.

Maar een CEO die meer dan 20 keer de mediaan van de werknemers verdient is als de roker bij een pasgeborene: niet doen.