zondag 5 juni 2022

Linkse mensen op het nadenkstoeltje

In de kleuterklassen hebben de juffen en meesters een nadenkstoeltje. Dat is om kleuters die zich niet netjes hebben gedragen even op te zetten om tot rust te komen en tot inkeer te komen. De gedachte kwam in mij op toen ik de krant las en boze bijdragen zag over de oorlog in Oekraïne (daar denken we te weinig aan (bijvoorbeeld hier ) over de behandeling van arbeidsmigranten (bijvoorbeeld hier). En zou je wel op dat vliegtuig stappen? Schaam je je dan niet? Over het verleden van Nederland moeten we het ook maar niet hebben, en waarom moet je altijd mensen indelen in het hokje man of vrouw? Weldenkende, vooral linkse, mensen hebben het niet makkelijk, ze moeten voortdurend op het nadenkstoeltje. Geen wonder dat mensen weglopen en dat links geen deuk in een pakje boter slaat.

Luie rechts-populistische mensen
Rechtse populisten hebben het makkelijker. Het heet dat deze groep cultureel conservatief en economisch progressief is. Maar de werkelijkheid is natuurlijk veel platter. Geen gezeur en omhoog de AOW, lekker vliegen en dat gedoe over het klimaat is allemaal onzin en rechters moeten ook niet te moeilijk doen. Populisten beloven dat het leuk wordt voor de meerderheid en de rest moet niet zeuren. Het verleden is groots, kijk naar de VOC, geweld moet je in die tijd zien. Mensen die je niet verstaat moeten ook maar niet naar Nederland komen. Houd het gewoon op mannen en vrouwen. Het gaat hier niet om cultureel conservatief en economisch progressief, maar gewoon: doe maar niks en stem op ons, dan wordt het leuker! 

Links maakt het niet leuker 
Het is de vraag of links de verkiezingen wint door iedereen op het nadenkstoeltje te zetten. Bij de discussie over de fusie tussen Groen Links en PvdA zie ik niemand die mij de indruk geeft dat de wereld er leuker en vrolijker op wordt. Het zijn partijtijgers die elkaar bevechten over "de macht" (voorstanders van een fusie) of de "idealen' (tegenstanders). En als je op die combinatie stemt? Leuker wordt het er niet op! Het is überhaupt de vraag of met zo'n fusie niet nog meer van die ruzies optreden. Denk aan hoe Diederik Samsom weggebonjourd werd. Dan vlucht ik liever naar D66 (of de VVD).

Vroeger was het nog leuk om links te stemmen
Vroeger werd het er leuker op met links: vrijheid, je mag meepraten, armoede en honger is niet meer nodig. Geen looningreep, pak het bedrijfsleven maar aan. En Den Uyl beloofde iedereen een auto, achteraf gezien dom, maar toch: het gaf hoop op verbetering. 

Nu lijkt het er niet vrolijker op te worden: je moet inschikken, je mag niet vliegen, of je die auto kan blijven rijden is ook maar de vraag. 

En daar heb je als links weldenkend mens een eigen verantwoordelijkheid in! Koop geen kiloknaller, maar koop bewust! Denk na voor je op vakantie gaat! Eerst op het nadenkstoeltje! Vliegschaamte! En schaam je voor je witte privileges! Hoe (neo-) liberaal is het eigenlijk niet om mensen zo individueel te verwijten wat er (door het collectief of door het systeem of de cultuur) gebeurt? 

Het is mooi maar kan nog mooier
En de krant lezend vroeg ik mij af of het wel nodig (en effectief) is steeds de mensen op een nadenkstoeltje te zetten. Want laten we eerlijk zijn: links kan ook opkomen voor meer betaalbare huurwoningen, fijn en zinvol werk. Iedereen mag meedoen en meebeslissen, in je buurt en op je werk! Goed onderwijs voor iedereen! Ga de ongelijkheid in inkomen en vermogen tegen, ook daarin mag iedereen mee! Want waarom hebben enkelen de luxe? We kunnen prachtige verbindingen van openbaar vervoer aanleggen, veilig, gemakkelijk. Je ontmoet weer mensen die anders zijn dan jij en raakt erdoor geïnspireerd. Samen verantwoordelijkheid nemen voor je buurt is lastig, maar is dat ook niet een manier om ons te verheffen? En het vliegen? Je bent met een hogesnelheidstreinm sneller en veiliger in het centrum van Parijs en Londen dan met het vliegtuig. En ja, dat is nog beter voor het milieu ook. Wek je eigen energie op, op het dak van je huis! En met buurtaccu's kun je de energie opslaan als er veel geleverd wordt en weinig verbruikt. 

Gelukkig is er ook de EU. De EU is ongekend welvarend, en kan een vuist maken tegen bedrijven. Nederland kan weinig doen tegen de macht van Google en Facebook. De EU wel en doet dat ook. Een Europees leger maakt de EU onverslaanbaar en in uitgaven zou de EU nu al na de VS de grootste militaire macht kunnen zijn. De EU geeft veel geld om te helpen waar hongersnood is. De gezondheidszorg hier is fantastisch, die is voor iedereen beschikbaar. Dat gaat in de hele EU steeds meer ook die kant op. 

Waarom zo zuur over Rutte als hij zegt dat Nederland een gaaf land is? Rutte zit al zo lang als minister-president omdat hij positief en optimistisch is. Nederland is een gaaf land!

Natuurlijk zijn er smalle marges van verandering
Natuurlijk is er dan het besturen en verantwoordelijkheid nemen. Dat begrijpen de kiezers best. De PvdA van Den Uyl wist goed onderscheid te maken tussen de idealen en de smalle marges van verandering. Alleen de CU lijkt die kwaliteit nog te koesteren. Natuurlijk, ook de gezondheidszorg moet betaald worden en schone lucht vraagt maatregelen. Maar waarom gaan dan de felle discussies in de Kamer over de Nokia van Rutte? 

Ik zou dat gereformeerde gedoe van "De mens is onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad" maar eens laten vallen (ben zelf gereformeerd opgevoed), de meeste mensen deugen namelijk. Pak het systeem aan dat aanzet tot keuzen. Weg met dat nadenkstoeltje!

maandag 9 mei 2022

Democratie? Of inperking van de macht

Als we tegenwoordig kijken naar de huidige bestuursvorm in het westen, spreken we altijd over democratie. “Democratie (van het Grieks δῆμος/dèmos, "volk" en κρατειν/kratein, "heersen", dus letterlijk "volksheerschappij") is een bestuursvorm waarin de wil van het volk de bron is van legitieme machtsuitoefening”. Toch kun je je afvragen of dat echt de beste typering is. In een democratie heeft het volk de macht. Via directe democratie of vertegenwoordigende democratie is de wil van het volk de bron van legitieme machtsuitoefening. Typeert dat de westerse democratie?  

Democratisch Rusland
Rusland kent een gekozen president, parlementsverkiezingen en een meerpartijenstelsel. Rusland kent algemeen kiesrecht sinds 1918. Als bijvoorbeeld de meerderheid op Poetin stemt, dan heeft het volk besloten. Noemen we Rusland dan ook een democratie? Nee, roept men dan: de rechten van de minderheid zijn niet gewaarborgd, er is geen scheiding van machten of eerlijke rechtsstaat. Nee dus? Uit het antwoord blijkt al dat wat we democratie noemen eigenlijk ook andere kenmerken moet hebben. Het gaat niet om de stem van de meerderheid.

Democratische VS
De VS dan? De VS is een rechtsstaat, er is een redelijke scheiding der machten. Aanklagers en commissarissen van de politie worden democratisch gekozen. Maar als je in Alabama of Tennessee woont kan je op de Democraten stemmen bij de presidentsverkiezingen, maar dat heeft helemaal geen zin. De meerderheid stemt Republikeins, je stem is weggegooid. In Maryland of Oregon kun je Republikeins stemmen wat je wilt, de meerderheid stemt altijd een Democraat. Er worden zelfs kiesdistricten zo samengesteld dat de uitkomst voorspelbaarder is, vooral de Republikeinen zijn hier druk mee bezig. Het systeem is zodanig dat een president met minder stemmen (Donald Trump kreeg minder stemmen dan Hillary Clinton) toch president kan worden. Blijkbaar geeft dit niet de doorslag om de VS geen democratie te noemen. 

Democratisch Verenigd Koninkrijk
Het Verenigd Koninkrijk? In het ene deel van het land wordt er traditioneel Tories gestemd, in het andere Labour.  Ja, de meerderheid van jouw stemregio is vertegenwoordigd, de minderheid niet. En als heel Schotland geen Brexit wil, gebeurt het toch.

In de VS en het VK is de stem van de meerderheid in bepaalde regio's gecombineerd met een rechtsstaat. Er is persvrijheid, de regering wordt goed gecontroleerd. Daarom noemen we dat democratieën en Rusland niet.

Democratisch Nederland
In Nederland is het beter geregeld zou je zeggen. Je stem op een kleine partij valt niet zomaar weg. Maar Rutte al sinds 2010 premier, kan dat zomaar? Dat zou in de VS voor een president onmogelijk zijn: twee termijnen, daarna is het basta. En de Koning is zijn hele regeerperiode voorzitter van de Raad van State. Toch noemen we Nederland een democratie. 

Controle van de macht
Eigenlijk bedoelen we met een democratie veel meer. Denk aan tegenstrevende machten, rechten voor minderheden, scheiding van wetgevende en rechtsprekende macht, vrije nieuwsgaring, vrijheid van meningsuiting en verkiezingen met toezicht tegen fraude. Macht gelegitimeerd door het volk én macht gecontroleerd en beperkt door een rechtssysteem, mogelijkheden voor controle en andere manieren om tegenwicht te geven aan de macht van de staat.

Ik ben lid van een lokale Rekenkamer. Dat vind ik bij uitstek passen bij onze bestuursvorm. Ik ben niet gekozen door het volk, maar benoemd door de Gemeenteraad. De rekenkamer kijkt niet naar wat de meerderheid vindt, maar controleert of het bestuur doet wat ze beloofd heeft en of dat doelmatig en doeltreffend gebeurt. Dat op de vingers kijken hoort bij uitstek bij onze democratie. (Lokale pers ook, maar dat is inmiddels een wat ondergeschoven kindje. Ik hoop (en vermoed) dat er online steeds meer alternatieven opkomen. Organisaties die erkend worden als onafhankelijk en het bestuur controleren.)

In al die zaken gaat het om macht. Die aandacht voor minderheden is iets dat we nooit noemen, maar wel bedoelen: de rechten van minderheden moeten niet bedreigd worden. Persvrijheid is ook iets dat we wel bedoelen, maar nooit noemen, de regering mag niet de macht hebben om de pers te beknotten. Een individu mag niet automatisch een rechtszaak tegen de regering verliezen maar heeft recht op een eerlijk proces. 

Macht corrumpeert

Waarom noemen we ons systeem niet een bestuurssysteem waarbij de macht beperkt wordt door tegenmachten? Te lange naam waarschijnlijk. Het grappige is dat de founding fathers van de VS eigenlijk helemaal niet voor democratie waren. Countervailing power (tegenstrevende machten) dat was veel belangrijker. 

Want macht corrumpeert als er geen tegenmacht is. Dat zien we in Rusland, maar ook in EU landen als Polen en Hongarije. Waarom roepen we dan altijd democratie!? Misschien wil de meerderheid in Afghanistan wel de boerka verplichten. Dat klinkt heel democratisch. Inperking van de macht, dat is veel belangrijker. Democratische rechtsstaat is dus al veel beter. Maar zelfs dan is niet genoeg. 

Wie verzint een goede naam voor onze democratische rechtsstaat met rechten voor individuele vrijheid, persvrijheid, controle op de macht en tegenmacht? 

donderdag 7 april 2022

Kennen we de levens van de mensen waar we over beslissen?

Lang geleden werkte ik bij de Tweede Kamer en merkte ik dat de Kamerleden pas echt boos werden als er een maatregel kwam waar men zich goed in kon inleven. Kort gezegd: Kamerleden werden woedend als de hypotheekrente werd aangepakt en bleven heel wat rustiger als het ging om huren. Want ze hadden zelf een eigen huis en kenden allemaal mensen met een eigen huis en die waren allemaal boos. Huurverhoging was iets theoretisch, ze voelden de pijn niet en konden ook niet zien hoe mensen in een huurwoning soms al de eindjes aan elkaar moeten knopen.

Twee verschillende werelden
Eigenlijk is dit een illustratie van het verhaal van Tim 'S Jongers dat ik gisteren mocht horen bij het afscheid van collega Robert Elenbaas als lid van de Rekenkamer Zeist. Er zijn twee werelden in Nederland die elkaar niet tegen komen. Pakweg 30% heeft weinig tot geen hoop, weinig zekerheid, leeft in een wereld die onbekend is bij beleidsmakers. De beleidsmakers hebben wel kansen, hoop en zekerheid. Zij maken het beleid voor de mensen waarvan ze de wereld niet kennen. Ze kunnen spreken over eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid, ze hebben geen echt beeld van hoe mensen die weinig zekerheid hebben in het leven beïnvloed worden door beleidsmaatregelen. De waarden en normen zijn verschillend en dat is gezien de wereld waar ze in leven logisch. Waar flexibiliteit voor de een een mooie kans is, is het voor de ander juist een bedreiging. Het deed mij denken over het verhaal dat ik eerder schreef over verschillende waardensystemen: hier.

Dat leidt tot beelden gebaseerd op vooroordelen, uitvoeringsmaatregelen zonder te weten hoe die bij getroffenen vallen en een structuur van beleid maken die de ongelijkheid in stand houdt. Want beleidsmakers overleggen met elkaar, kennen elkaar en hun wereld en geven elkaar gelijk. Bij het aannemen van nieuwe beleidsmakers heb je de neiging om iemand te kiezen zoals jij, dus er is weinig kans om de structuur te doorbreken.

Tim bepleitte om vaker met de mensen zelf te praten, hun ervaringen te vragen voor je maatregelen afkondigt en deze een belangrijke plek geven.

Politiek gaat vaak over het verhaal
Politiek is het soms genoeg om een strenge maatregel af te kondigen om fraude met toeslagen tegen te gaan. De wereld om je heen geeft je gelijk. De effecten worden niet of nauwelijks bekeken. Vaak gaat het ook om je verhaal (je narratief heet dat tegenwoordig zo lelijk).

Als je verhaal is dat mensen de toeslagen aangrijpen om te frauderen, zie je je verhaal steeds bevestigd. Er zijn immers mensen die frauderen, zo zie je in de krant. Tevreden hoor je dat hier streng tegen opgetreden wordt en je kent niemand die daardoor getroffen wordt en die laat zien wat de andere kant is. Als je verhaal is dat je geen zekerheid hebt, steeds de eindjes aan elkaar moet knopen en ook niet kunt vertrouwen op de overheid ligt dat heel anders. Je weet dat je gebombardeerd wordt met ingewikkelde papieren als je iets aanvraagt, je wordt bevestigd door de verhalen om je heen: zorg dat je niet die lui van de overheid op je dak krijgt, want voor je het weet heet je een fraudeur. Jouw verhaal dringt niet door tot de krant en beleidsmakers, want dat is een andere wereld waarin de fraudeur het beeld bepaalt en niet de grote groep die niet fraudeert.

Had de ervaring van mensen uit de praktijk maar een prominente plek gekregen bij de toeslagen, wat waren we dan beter in staat geweest ellende te voorkomen. Was er maar een betere verbinding tussen beleid en uitvoering, zagen de mensen die met goede bedoelingen oplossingen verzinnen maar sneller wat het effect was. Want niet alleen zien de beleidsmakers de “klanten” niet, er is ook weinig contact tussen beleid en uitvoering, tussen verschillende beleidsterreinen. En dat terwijl er heel ingewikkelde circuits zijn opgetuigd om te overleggen met mensen die hetzelfde wereldbeeld hebben als jij.

Start met het gesprek met de mensen zelf
Er valt nog veel te verbeteren maar start maar eens met ervaringsdeskundigheid. Zodat we weet wat beleid doet in het dagelijks leven.