Naar een nieuw narratief?

Een van de lelijkste woorden van de laatste jaren vind ik het “narratief”. Je hoorde het vroeger nooit en sinds een paar jaar duikt het om de haverklap op. Wat moeten we met dat woord als zelfs journalisten gaan pleiten voor een nieuw narratief (hier bijvoorbeeld)?

Een narratief lijkt gewoon een verhaal, maar dat is het niet
Verhalen kennen we natuurlijk. Sprookjes, detectives, vrolijke verhalen of spannende verhalen. Een verhaal is vaak een afgerond geheel (er was eens...). Een narratief is een raamwerk. Het is een manier van kijken naar de werkelijkheid die bepaalt welke feiten we wel zien en welke we negeren. Het narratief is het frame, het denkraam waar mensen beslissingen aan afwegen. Het narratief is marketing en wordt ingezet om anderen te beïnvloeden en te overtuigen.

Narratief is marketing van politiek, helemaal bij Trump
Het is handig in de politiek. Het behalen van resultaten is traag, saai en politiek riskant. Het verkopen van een narratief is snel. Donald Trump is er natuurlijk een meester in. Niet alleen met “Make America great again” om al zijn acties in dit narratief te kunnen plaatsen.  Hij spreekt graag over vrede en brengt de vrede overal, hij heeft zogenaamd al meerdere oorlogen beëindigd en ten onrechte is de Nobelprijs voor de vrede aan hem voorbij gegaan. Resultaten zijn anders: Pakistan en India staan nog steeds op voet van oorlog, Cambodja en Thailand eveneens. Rusland voert nog steeds een vuige oorlog in Oekraïne. Vrede in Gaza? Dat zullen de mensen in Gaza niet herkennen. In Congo is ook geen vrede gekomen. Ondertussen is Trump rijker en rijker geworden, terwijl de armen in de VS armer zijn geworden. Make Trump richer than ever. Maar zolang zijn fans kijken met de bril van het narratief dat Trump Amerika groots maakt zien ze dat de VS er overal toe doet.

Europa kan er ook wat van
Europa staat voor de rechtsstaat en de Verlichting. Weliswaar minder erg dan de VS, maar ook Europa houdt zich niet aan het Vluchtelingenverdrag. Als het er op aankomt is het internationaal recht ook voor Europa niet heilig. Ook Europa komt op voor de eigen economische belangen.

Journalisten trappen er voortdurend in
Het presenteren van een plan wordt in de media vaak behandeld als het behalen van een resultaat. Ik lees ook voortdurend dat journalisten een narratief hanteren over Europa dat hun blik kleurt. Je kunt bijna geen krant open slaan of je leest weer dat Europa defensief zwak is en niet durft op te staan tegen Trump (en zich wel netjes houdt aan het internationaal recht). Als Europa dat doet bij Groenland is de reactie “Ja, maar dat durft Europa niet vol te houden”. En Rutte heeft dan Groenland gered, terwijl het natuurlijk om een ingewikkelde combinatie was van terugslaan, ophef in eigen land. dalende beurskoersen en Rutte die Trump een uitweg biedt.

Het verhaal is ook dat Europa naïef is en gelooft in de uitspraak “when they go low, we go high”, weer zo’n mooi narratief. Kijk eens naar de onderhandelingen met het VK over de Brexit en vraag je af of de EU dat doet.

Resultaten?
Laten we dan maar eens kijken naar de resultaten. Europa gebruikt de succesvolle “generous tit for tat” strategie tegenover Trump. Uit simulaties blijkt dat dit succesvoller is dan gewoon tit for tat (met gelijke munt terugbetalen). Je vergeeft de eerste keer, daarna sla je net zo hard terug (hier) Sinds Trump aan de macht is gekomen heeft de aandelenmarkt in Europa beter gepresteerd dan die in de VS. De dollar heeft aan kracht ingeboet. Het vertrouwen in Europa is gegroeid en dat in de VS is afgenomen. De VS maakt enorme schulden en het begrotingstekort is astronomisch hoog (hier)

De defensie in Europa is hard aan het verbeteren. Europa steunt Oekraïne en Rusland lijkt het in Oekraïne goed te doen, maar zit economisch aan de rand van de afgrond. Rusland heeft al lang begrepen dat een echte aanval op Europa niet kan en zal zich beperken tot goedkope hybride oorlogsvoering (met propaganda, misinformatie, droneaanvallen, incidenten). Natuurlijk is Europa niet zo sterk als de VS, maar was dat ook de behoefte? De VS wil meerdere oorlogen op meerdere continenten tegeljik kunnen voeren.

Nee, Europa is er nog niet. Een Europees leger is veel effectiever en efficiënter, de EU heeft nog geen antwoord op de misinformatie uit Rusland en de VS, het Mercosur-verdrag is nog altijd niet rond. Europa is afhankelijk van Amerikaanse IT. Maar het narratief “wij zijn kwetsbaar, de VS zijn sterk” past niet.  

Een narratief in plaats van resultaten?
Vandaag de dag gebruiken we 'narratief' vooral omdat we beseffen dat perceptie belangrijker is geworden dan feiten. In een wereld van fake news en informatie-overload, is het narratief de bril die gebruikt wordt om te selecteren. Wie het narratief beheerst, bepaalt niet wat de feiten zijn, maar wel wat belangrijk is en wat ze betekenen. Een verhaal vertel je aan je kinderen voor het slapengaan; een narratief gebruik je om een begroting van miljarden te rechtvaardigen of acties van ICE goed te praten. En langzaam verdwijnen vervolgens de feiten uit beeld. 

Toch blijven de feiten èn de resultaten cruciaal.

Wat de naaktrecreant ons leert over het vuurwerkverbod

Twee personen kwamen om door vuurwerk, in Aalsmeer en Nijmegen. Ongeveer 250 personen werden aangehouden volgens de politie. Het aantal meldingen tijdens oud en nieuw was zo groot dat de meldkamers overbelast raakten. Er waren meer dan driehonderd autobranden rond de jaarwisseling. Hulpverleners en politie werden bekogeld met vuurwerk. Voor de komende jaarwisseling kan je geen vuurwerk meer kopen, begrijpelijk als je deze uitwassen leest. Maar met een verbod gaat ook iets verloren. En wat is de relatie met naaktrecreatie??

Jammer dat het nodig is om vuurwerk verder te verbieden. (Ik vond het vroeger vooral een leuke traditie). Kinderen kunnen er niet mee omgaan en als je de verhalen over politie en hulpverleners die bekogeld worden leest, moet je accepteren dat er teveel volwassenen zijn die er ook niet mee om kunnen gaan. Het is voor mij reden om iets verder te kijken naar vrijheid en verboden.

Vrijheid waar we blij mee zijn, maar de andere kant…?
Vrijheid is een groot goed in Nederland. We staan er tegenwoordig minder bij stil dat vrijheid ook zelfbeheersing vraagt. In onze tijd domineert de individuele, “liberale” opvatting van vrijheid: vrij is onbelemmerd kunnen doen wat je wilt.

Maar dat kan niet zo maar!

Als vrijheid inhoudt dat we kunnen doen wat we willen dan komen we vaak in aanvaring met anderen. In de klassiek liberale zin houdt de vrijheid op als die de vrijheid van de ander inperkt. Immanuel Kant vond vrijheid een vorm van autonomie (jezelf de wet stellen); onvrij ben je als je je laat leiden door driften en verleidingen (of als je naar de plicht luistert). Die vorm van autonomie waarbij mensen zich zelf beperkingen opleggen komt wel heel vaak voor, maar hoe gecompliceerder de samenleving is, des te lastiger voor de samenleving als een kleine groep die beperkingen niet accepteert.

Zelfbeperking en vuurwerk
Dit zien we met het vuurwerk: de meeste mensen accepteren dat je anderen niet met vuurwerk mag bekogelen, maar een kleine groep doet dat toch en gecombineerd met de kracht van het vuurwerk - zeker van illegaal vuurwerk - leidt dat tot grote schade. Zo is het vuurwerkverbod eigenlijk niet direct het gevolg van de kracht van het vuurwerk, maar het gevolg van de groep die niet met vrijheid om kan gaan en zich niet weet te beheersen om de ander niet te schaden. De vrijheid om zelf explosieven af te steken kon alleen bestaan zolang mensen zich hielden aan de zelfbeperking (geen illegaal vuurwerk, niet naar mensen/hulpverleners gooien, rekening houden met dieren en in het algemeen letten op brandgevaar).

Duurzame vrijheid kan dus niet alleen bestaan uit het afwezig zijn van wetten en ingrepen van de overheid. Er is ook zelfbeheersing nodig.

Naaktrecreatie
Het mooiste voorbeeld dat vrijheid zonder zelfbeheersing zichzelf vernietigt is wel de naaktrecreatie. De vrijheid om je ongekleed te kunnen bewegen, is alleen mogelijk als iedereen zich beperkt in gedrag dat als intimiderend, starend, seksueel opdringerig of fotograferend zonder toestemming kan worden ervaren. De zelfbeperking ("ik gedraag me respectvol") schept een veilige ruimte voor de vrijheid van allen. Zodra dat niet kan, is het afgelopen en treedt een externe partij weer op en is het gedaan met je vrijheid.

De dreiging van opgeven van de vrijheid is niet alleen bij het afsteken van vuurwerk aanwezig. Er zijn meer terreinen waar verboden te verwachten zijn omdat zelfbeheersing ontbreekt.

- Bij demonstraties waarbij politie en politici bedreigd en aangevallen worden en grootschalige vernielingen bij de demonstratie lijken te horen (leidt mogelijk tot het verbieden van demonstraties en verbod op het dragen van bivakmutsen)
- Geklooi met Fatbikes (leidt mogelijk tot verboden voor fatbikes)
- Koranverbrandingen om mensen te provoceren (leidt mogelijk tot herinvoeren van verbod op belediging van godsdiensten)
- … 

Het grootste risico is dat de 'goeden' steeds zwijgen terwijl de 'kwaden' de regels uitlokken en de vrijheid steeds minder wordt. Wanneer de 90% die zich wel gedraagt, maar de 10% die de boel verpest niet durft aan te spreken, resteert de overheid vaak geen andere optie dan een verbod voor 100% van de mensen.

Er is een uitweg
Ik wil mij er niet bij neerleggen dat verboden dit alles oplossen. Handhaving is in onze complexe samenleving bijna onbegonnen werk geworden. Bovendien beschouw ik vrijheid nog altijd als een groot goed. En het kan best: zodra een individu merkt dat zijn wangedrag hemzelf direct schaadt (door sociale consequenties zoals sociale isolatie), herstelt de zelfbeheersing zich sneller dan wanneer de overheid met een algemeen verbod komt. En ja, dat vraagt eerder de inzet van oplettende vaders en moeders en jongerenwerkers dan van de politie. Samenwerking boven handhaving. 

Met vuurwerk lukt het blijkbaar niet. Daarom nemen we dus afscheid van het afsteken van vuurwerk. Misschien een goed argument voor enthousiaste vuurwerkaanhangers: als je de excessen niet kan tegengaan als samenleving resteert een logisch verbod. Dat vraagt meer aandacht voor de samenleving dan alleen voor je individuele vrijheid .

Transitie! of: Wat Managers en Politici Echt Bedoelen

Nadat we allerlei crises hebben moeten aanhoren, is het nu de tijd dat iedereen praat over transities. Eerst zijn we ons rotgeschrokken van al die crises (die meestal langzame veranderingen blijken, maar zonder het woord crisis doen we er niets aan). Nu komen er dus allerlei “transities”. Waarom horen we dat ineens zo vaak? Wat betekenen die transities nu echt?

Neem Peter Wennink die over zijn rapport zei: “We moeten stoppen met polariseren en beginnen met bouwen. Het populisme zet mensen tegen elkaar op, maar biedt geen oplossingen. Er zijn grote maatschappelijke transities nodig – digitaal, klimaat, zorg – en die vragen om samenwerking, niet om strijd.”. De digitale transitie dus, of de zorgtransitie of de klimaattransitie. (Hij hekelde polarisatie, hij vond dat iedereen maar gewoon moest doen wat Wennink wilde, lees mijn blog.)

Een keur van transities
We gaan nogal wat transities tegemoet. Ik surfte maar eens en het stikt van de transities. Denk aan de transitie “naar een post-industriële economie”, de transitie “naar duurzame verwarmingstechnologieën, zoals warmtepompen en warmtenetten”, de transitie “naar zero emission”, de transitie “naar een circulaire economie”, de transitie “naar een duurzame landbouw”. En al surfend zag ik ook de “WTP-transitie” (Wet Toekomst Pensioenen), of “de transitie in de tankstationwereld: niet alleen in energie, ook in aanbod en regelgeving”. Ook de tankstationwereld ontkomt er dus niet aan!

Grote enge veranderingen!
Waarom ineens al die transities en waarom noemt iedereen het zo? Wat is bijvoorbeeld de transitie naar duurzame verwarmingstechnologie? Je moet je kachel de deur uit doen en een ander verwarmingssysteem aanschaffen, terwijl je nog niet precies weet wat de beste nieuwe vormen zijn, welk merk goed en goedkoop is, hoeveel het gaat kosten, of er ineens cowboys in de markt komen die van alles beloven. Dat is eng. Dat willen mensen niet. 

Reclamemakers weten dat het “doe je kachel of auto de deur uit” focust op wat je kwijt raakt. Dat is vervelend. Voor veel mensen betekent een transitie simpelweg dat hun huidige vaardigheden minder waard tot nutteloos worden of dat hun vertrouwde omgeving verandert. En dat is meestal een grote verandering. Als het woord verbetering of verandering gebruikt wordt is dat te beperkt. Mensen moeten weten dat het grote veranderingen zijn, maar ze moeten er niet van schrikken.

Reclamewoord dat hoopt dat we de pijn vergeten

Het woord transitie focust daarom op de bestemming (de nieuwe manier van werken) en niet op de afbraak van het oude (met alle ellende die wacht). Let op, het wordt beter! Vergeten moet worden dat een overgang naar nieuwe manieren van werken niet alleen pijn kan doen, maar ook tijden van chaos kent. Voordat het nieuwe werkt, moet het oude worden afgebroken. Daar zit nogal wat rotzooi aan te komen. Systemen lopen vast, mensen raken gedemotiveerd en de kosten gaan vaak eerst omhoog voordat ze omlaag gaan. Er ontstaat een strijd tussen de 'gevestigde orde' (die alles bij het oude wil houden en baat heeft bij doorgaan op de oude weg) en de 'pioniers' (die wel weten waar ze heen willen, maar niet hoe dat precies geregeld moet worden). Dat is geen soepele overgang, maar een botsing van belangen die veel ellende kent.

Transitiewoordenboek
Eigenlijk weten mensen die de dupe gaan zijn van de “transities” dat best. En weten ze dat niet? Dan hebben ze misschien baat bij dit kleine transitiewoordenboekje.

Wat men zegt	Wat men bedoelt	De realiteit
"We zitten in een transitie."	"We weten het even ook niet meer."	Er is onduidelijkheid en onzekerheid op de werkvloer.
"Een soepele transitie naar..."	"We hopen dat niemand gaat staken."	De verandering gaat gepaard met hoge werkdruk en stress.
“Transitie management”	“We gaan vooral naar de cijfers kijken, even niet naar de mensen”	De menselijke maat raakt zoek, want is onbelangrijker
“Mensen meenemen in de transitie”	“Die oude hap wil het maar niet begrijpen”	Mensen moeten gedwongen worden zich aan te passen aan de systemen
“We zetten een stip op de horizon voor de transitie”	“We verwachten chaos, en hopen de goede kant op te gaan”	De manager gaat de komende chaos negeren
“We gaan naar een creatief proces om handelings-perspectieven te creëren”	“We weten nog niet hoe we het aan moeten pakken”	Er wordt van alles uitgeprobeerd
“Met de transitie gaan we de toekomst actief vormgeven”	“Jullie moeten zelf veranderen, afwachten gaat jullie problemen geven”	Mensen die niet meebewegen gaan hun baan verliezen
Wat men zegt	Wat men bedoelt	De realiteit

Wat zou het regeerakkoord gaan zeggen over de grote komende veranderingen?