donderdag 3 november 2016

Democratie is meer dan beslissen of meebeslissen!

Voordat je #CodeOranje afroept over onze democratie, is het goed eens na te denken over wat onze democratie inhoudt. Veel mensen zullen zeggen dat de democratie betekent dat de wil van het volk wordt gevolgd, of dat het volk de macht heeft. Dat is een misvatting. Is er niet teveel aandacht gekomen voor het stemmen en te weinig voor de andere elementen die bij onze democratie horen? Stemmen kan in Rusland immers ook.

Ik ben verbaasd over overmatige aandacht bij de media over meebeslissen en geringe aandacht voor meervoudige democratie. Bijvoorbeeld in de NRC hier

In de westerse democratie gaat het helemaal niet alleen over stemmen. En eigenlijk weten we dat best. Kijk je naar gemankeerde democratieën zoals bijvoorbeeld momenteel Hongarije, dan weet je direct dat wij een andere democratie willen.

Vrijheid, tegenmacht en stemmen
Onze democratie houdt bijvoorbeeld bepaalde vrijheden in om tegenmacht te organiseren. Denk aan persvrijheid, denk aan de vrijheid om een vakbond op te richten en de vrijheid van meningsuiting. In onze democratie staan gemeenschappelijke waarden en beginselen centraal, zoals het organiseren van tegenmacht, Zoals transparantie, tolerantie, dialoog en inclusie: Iedereen hoort er bij! Onze democratie is ook: niet alle macht bij de politiek leggen. Onafhankelijke wetenschap hoort bij onze democratie, een eerlijk rechtsproces, het gelijkheidsbeginsel, bescherming van minderheden en respect voor andersdenkenden. Wegstemmen van politieke partijen waar je het niet mee eens bent is een belangrijk onderdeel, maar niet het enige. 

Geen machtsconcentratie
Onze democratie betekent dus ook dat je naar de rechter kunt stappen als een gemeente of een overheidsdienst zich niet aan de vastgestelde regels houdt. Dat kan zelfs als die handeling van de gemeente door de meerderheid van de gemeenteraad is goedgekeurd. We hebben een meervoudige democratie. 

Meervoudige democratie betekent ook dat de Tweede Kamer kan betreuren dat een gemeente een milieuzone hanteert om luchtvervuiling tegen te gaan, maar het zal moeten accepteren. Of dat er internationale verdragen zijn die aangeven dat de gemeentelijke overheid moet zorgen voor bed, bad en brood: de opvang van vreemdelingen die geen recht hebben op rijksopvang. Meervoudige democratie is ook zeggenschap voor mensen op school, op hun werk, in hun buurt. Gebruik maken van loting, burgerbegrotingen, burgervisitatie of burgerexperts is gewoon zorgen voor meer tegenmacht om de representatieve democratie minder centraal te stellen. Vandaar die CodeOranje.

Waarom staan politieke partijen zo centraal?
Er is reden om vraagtekens te zetten bij de vanzelfsprekende dominante rol van de representatieve democratie. Politieke partijen zijn een steunpilaar geworden van de democratie. Waarom zijn ze dat eigenlijk? In de jaren 50 was 1 op de 5 kiezers lid van een politieke partij en de bevolking richtte zich naar de vertegenwoordiger van de zuil. Er was vertrouwen in die vertegenwoordiger: als die een compromis sloot, dan had hij daar goede argumenten voor. Ik ben de laatste om te stellen dat de politieke partijen er een potje van hebben gemaakt. Nederland staat in diverse lijstjes rond geluk, welzijn, innovativiteit, deugdelijke financiën steevast in de hoogste regionen. Opgebouwd door KVP, PvdA en andere politieke partijen, zoals bijvoorbeeld de door mij nog altijd bewonderde AR. Maar wat is de PvdA of de KVP tegenwoordig nog? De KVP ging met de AR op in het CDA en het CDA heeft geen schijn van de vertegenwoordiging die de KVP, CHU of AR hadden. We (zeker ook ik) zijn liberaler geworden en passen niet meer in de ideologiën van toen.

Dat betekent dus ook dat deze partijen van binnen uit weinig tegenmacht ondervinden. In gemeenteraden is 30% van de leden niet lid van een landelijke politieke partij. Ik zou dan dus maar gaan nadenken over de centrale plaats die de representatieve particratie (democratie gebaseerd op politieke partijen) inneemt. Ik zou de samenleving maar centraal stellen. Waarom wordt bij "onafhankelijke commissies" altijd gezorgd voor een "nette" evenredige vertegenwoordiging van de diverse politieke partijen? 

En is er nog voldoende macht en tegenmacht? Is er voldoende ruimte voor onafhankelijkheid? De rechterlijke macht wordt ongestraft voortdurend een D66 bolwerk genoemd, alsof de rechterlijke macht werkt vanuit een partijpolitieke agenda. Dat zijn pogingen om rechters naar de pijpen van de Tweede Kamer te laten dansen. Want gemotiveerde en onderbouwde kritiek op de rechterlijke macht blijft uit.

Politici bedoelen het goed
Mensen zijn mondiger dan ooit. De politici bedoelen het goed, maar worden door veel mensen gezien als hoogopgeleide partijgangers die hun eigen straatje schoonvegen. Kunnen mensen dan niet meer zelf beslissen en meer meekijken bij de manieren waarop de politici besluiten nemen?

Dit alles wil niet zeggen dat in de huidige representatieve democratie niet veel wordt gedacht over en geëxperimenteerd met nieuwe vormen. Er zijn andere manieren om de begroting op te stellen door mensen van onderop te laten meedenken. Dan gebruik je de kennis die er in de samenleving is en kun je vertrouwen winnen. Maar waarom is dat in de marge en is de representatieve manier mainstrain?

De Patriciers van de representatieve democratie
De founding fathers in de VS waren niet zozeer voor meebeslissen, maar voor tegenstrevende krachten, countervailing powers. Die gedachte hadden ze mede opgedaan door denkwerk vanuit Nederland, misschien nog wel meer dan door inspiratie van de Griekse democratie. 

Baruch Spinoza (hij zou nu allochtoon genoemd worden of Portugese-Nederlander) was niet zozeer voor meebeslissen als wel voor mechanisme om machtsmisbruik tegen te gaan. Spinoza ging er van uit dat besluiten genomen moesten worden “vrij van alle hartstocht en slechts geleid door ijver voor het algemeen welzijn”. Spinoza zag dat patriciërs dat niet konden omdat ze geneigd waren om als hun tegenstanders er niet bij waren niet te kiezen voor de wet, maar voor gelijkgestemden. Daarom pleitte hij voor democratie. Dat betekende aandacht voor tegenmacht, rechten voor minderheden, vrijheid van meningsuiting.

Politieke partijen zijn de patriciërs geworden van onze democratie.


Tijd om meervoudige democratie en tegenstrevende krachten weer mainstream te maken. Ik heb daar geen blauwdruk voor. Dat is wel zo mooi, want dan kunnen we het samen invullen. Ook meedoen? Kijk bij www.civocracy.org/CodeOranje

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen