dinsdag 5 februari 2013

De buurtrechter als toegankelijke loot aan het rechtssysteem

Stel je een tijd voor dat er in de buurt veel nieuwkomers uit een ander land en andere cultuur komen. De cultuurverschillen leiden tot problemen en tussen de nieuwkomers en de autochtonen ontstaat nogal eens geweld. Dat is lastig, want deze tijd zijn de rechtbanken overbelast.

Ik heb het natuurlijk over het eind van de zestiende eeuw.

De steden van gewest Holland werden geconfronteerd met vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden vanwege de losmaking van de Nederlanden uit het Spaanse gezag. De toename van het aantal rechtzaken was een bedreiging voor de bestuurbaarheid van het land (de bestuurders spraken ook nog recht). De stad Leiden voerde toen de buurtheer in. Hij was niet alleen een wijkregisseur die bemiddelde bij burenruzies, maar legde ook boetes op. Partijen konden hun geschil pas voorleggen aan de rechter als ze eerst bij de buurtheer waren geweest.

Laagdrempelig eerstelijns geschilbeslechting
Herkenbaar? Je kunt ook niet naar een specialist als je eerst bij de huisarts bent geweest. In veel consumentengeschillen kun je eerst naar de laagdrempelige geschillencommissie. In e-bay kun je zelfs je geschil online bediscussieren. “We always encourage our members to communicate with each other when there's a problem with a transaction. If you've already attempted to contact the member but were unable to resolve the problem, you can open a case”. Je zaak wordt dan ook door anderen bekeken. In korte tips geven ze ook aan hoe je het beste kunt communiceren met je handelspartner. Leer om het zelf op te lossen. 

Eigenlijk vreemd dat er niet zo'n buurtrechter is.

In Frankrijk hebben ze een “juge de proximite” die boetes kan opleggen bij kleine overtredingen. In Engeland een justice of the peace, in Italie een guidici conciliatore en in Spanje een juez de paz. Een soort buurtrechter zoals we dat overigens vroeger (na de buurtheer) ook hebben gehad (de vrederechter).

Simpele uitspraak voor simpele zaken
Wat we wel zien is dat er meer gedaan wordt aan buurtbemiddeling. Dat blijkt ook goed te werken om escalatie te voorkomen en de sociale samenhang in de buurt te verbeteren. Maar soms is er iemand nodig die zegt “Zo is mijn uitspraak en daar moet u het mee doen!”. Natuurlijk hebben actievoerders en notabelen toegang tot de rechter. Maar gewone buurtbewoners hebben dat niet, of in elk geval hebben ze dat gevoel. Het HiiL instituut stelt dat onder duizend volwassenen er jaarlijks tussen de 150 en 450 nieuwe juridische problemen. ontstaan Dan blijkt ook nog dat bijna de helft van de problemen nooit wordt opgelost! Met een laagdrempelige toegang kan zo'n buurtrechter veel doen.

Geen wonder dat de Rijdende Rechter mr Frank Visser ook een aanhanger is van de buurtrechter.

Rechters juist verder weg
Het is niet alleen een logica die de rechtbanken kan ontlasten. Het brengt het oplossen van conflicten weer dichter bij de mensen. En dat is geen gek idee nu het aantal kantongerechten wordt teruggebracht en daarmee de afstand groter wordt. Met ingang van 1 januari 2013 is de Wet Herziening Gerechtelijke kaart in werking getreden. Hierdoor wordt het aantal rechtbanken teruggebracht tot 10! Er waren 61 kantongerechten. Verder is de bevoegdheid van de kantonrechter verruimd. 
Ondertussen staat de rechter eigenlijk verder af van de samenleving. Niet alleen omdat de griffierechten hoog zijn, ook omdat er weinig verbinding is met de samenleving. De rechter kent de buurt nauwelijks en andersom.

Vroeger kon dat omdat er nog automatisch gezag uitging van notabelen. Nu is dat niet meer zo en wat we van rechtszaken zien is vooral dat slachtoffers de straffen te laag vinden. In de VS en andere landen waar mensen lid kunnen zijn van een jury maken mensen beter de waarborgen mee die in het rechtssysteem zijn opgenomen. In Nederland is dat niet zo. Natuurlijk zal een buurtrechter zich beperken tot huiselijke zaken: scheiding, leefbaarheid in de buurt en burenruzies die niet via bemiddeling opgelost worden.

Democratische rechtsstaat steeds zichtbaar laten zijn
Maar de fysieke aanwezigheid van een buurtrechter en gemakkelijke toegang, niet alleen als vorderaar, maar ook als toeschouwer kan de mensen weer inde praktijk laten zien wat de meerwaarde is van onafhankelijke rechtspraak.

Ik heb meerdere malen betoogd dat democratische gezindheid geleerd moet worden en dat mensen alleen onthouden hebben dat de meeste stemmen gelden. De omgang met minderheden, gezamenlijk debatteren zijn we verleerd. Dat geldt eigenlijk ook voor ons rechtssysteem. Het prachtige systeem van regels waarmee de mens de samenleving ordent. In het recht staat wat je wel en wat je niet mag doen. En dan een onafhankelijke rechter zich laten uitspreken is een prachtige vinding. 

We nemen die teveel voor lief, omdat die ontstaan is in de haarvaten van de samenleving. Nu de rechter verdwijnt uit de haarvaten en zich moet richten op efficiëntie, grotere schaal, vergeten we dat de legitimiteit van de rechter vanzelf moet blijven spreken. 

Dat kan als mensen op buurtniveau het systeem weer leren kennen en waarderen.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen